mr Dejan Abazović
Sajber napadi na crnogorske institucije odavno nijesu samo tehnički problem u nadležnosti IT sektora. Oni predstavljaju ozbiljnu prijetnju koja direktno utiče na funkcionisanje države, bezbjednost građana, stabilnost ekonomije i povjerenje cjelokupne javnosti u institucije sistema.
Povod za zabrinutost i potrebu za hitnim reakcijama su i nedavni incidenti. Ministar javne uprave Maraš Dukaj potvrdio je 4. novembra da je više institucija bilo izloženo novim sajber napadima, dok se obim i krajnje posljedice još uvijek analiziraju. Posebno zabrinjava činjenica što brojne institucije i dalje raspolažu sopstvenim informacionim sistemima koji nijesu obuhvaćeni centralizovanom zaštitom Ministarstva javne umrave, čime se otvaraju dodatni bezbjednosni prorezi.
Rizici
Kada govorimo o rizicima, izdvaja se nekoliko ključnih dimenzija ovog problema:
Prekid rada državnih institucija
Uspješan sajber napad može u potpunosti onemogućiti pristup elektronskim evidencijama, matičnim registrima, poreskim bazama, kaznenoj evidenciji i desetinama drugih servisa. To u praksi znači drastično usporavanje ili potpuni prekid pružanja usluga građanima i privredi.
Posebno zabrinjava situacija u Ministarstvu pravde, gdje je već zvanično prijavljena nedostupnost kaznene evidencije i kompromitovanje pojedinih radnih stanica. Ovaj slučaj jasno pokazuje koliko su specifični sektorski sistemi ranjivi i kako jedan ovakav incident može paralisati važne segmente pravosudnog sistema i administracije.
Ugrožavanje ličnih i povjerljivih podataka
Posebno su opasni incidenti u kojima napadači uspiju da se domognu osjetljivih podataka o građanima, njihovim identifikacionim dokumentima, imovini, zdravstvenom stanju ili finansijskim transakcijama. Takve baze podataka mogu biti zloupotrijebljene za krađu identiteta, ucjene, prevare ili druge oblike modernog kriminala.
Finansijska šteta i ekonomske posljedice
Sveobuhvatna obnova sistema, angažovanje skupih stručnih konsultanata, vraćanje podataka iz rezervnih kopija i sami gubici usljed prekida poslovanja stvaraju ogromne finansijske troškove.
Pored državnog budžeta, posljedice mogu snažno osjetiti i banke, turističke kompanije, telekomunikacioni operatori i brojna druga preduzeća koja u svakodnevnom radu zavise od državnih digitalnih servisa.
Narušavanje povjerenja građana u državu
Građani moraju imati apsolutnu sigurnost da su njihovi lični podaci dobro zaštićeni i da elektronske usluge funkcionišu besprijekorno. Ukoliko država i njene institucije nijesu u stanju da obezbijede kontinuitet rada i stabilnu zaštitu podataka, neminovno dolazi do pada povjerenja u cjelokupni proces digitalne transformacije društva.
Nacionalna bezbjednost i evropske integracije
Sajber napadi rijetko dolaze sami – oni su često sastavni dio šireg hibridnog djelovanja, naročito kada su usmjereni na institucije od strateškog i kritičnog značaja. Za Crnu Goru, kao punopravnu članicu NATO-a i zemlju koja u posvećenom ritmu pregovara o članstvu u Evropskoj uniji, zaštita kritične infrastrukture predstavlja par excellence pitanje nacionalne bezbjednosti i ispunjavanja strogih evropskih standarda.
Šta bi Crna Gora trebalo hitno da uradi?
U cilju dugoročne stabilnosti, izgradnje otpornosti i zaštite državnih resursa, neophodno je fokusirati se na šest ključnih prioriteta.
Prvi prioritet jeste uspostavljanje jedinstvenog i sveobuhvatnog sistema upravljanja sajber bezbjednošću za sve državne institucije, uz precizno definisanu i mjerljivu odgovornost rukovodilaca.
Drugi prioritet se odnosi na značajno jačanje kapaciteta Agencije za sajber bezbjednost i operativnih kapaciteta državnog G-SOC-a.
Treći prioritet jeste uvođenje obaveznih bezbjednosnih standarda, redovnih nezavisnih revizija i stalnog testiranja otpornosti svih informacionih sistema.
Četvrti prioritet jeste obezbjeđivanje kvalitetnih, geografski odvojenih rezervnih lokacija i pouzdanih planova oporavka nakon eventualnih incidenata.
Peti prioritet jeste intenzivan rad na razvoju domaćih stručnih kadrova i kontinuirana obuka zaposlenih, s obzirom na to da je ljudski faktor i dalje najčešća i najslabija karika u lancu bezbjednosti.
Šesti prioritet obuhvata organizovanje redovitih simulacija napada kako bi se u praksi provjerilo koliko brzo institucije mogu da reaguju i obnove rad svojih servisa.
Na kraju…
Moramo usvojiti princip da se ne smije čekati da se napad dogodi pa tek onda reagovati. Potrebno je izgraditi i u kontinuitetu unapređivati sistem koji će sajber prijetnje blagovremeno prepoznavati, uspješno ograničavati njihovo širenje i osigurati neometan kontinuitet rada države čak i u situacijama kada je dio digitalne infrastrukture privremeno kompromitovan.
Proces digitalizacije bez adekvatne i snažne sajber zaštite ne predstavlja prednost, već može postati najveća slabost savremene države.
