mr Dejan Abazović

Predgovor

Živimo u vremenu u kojem su savremene tehnologije i informacioni kanali, umjesto instrumenata opšteg napretka i demokratskog dijaloga, postali moćno oružje za ostvarivanje političkih i interesnih ciljeva. Jedna od najopasnijih negativnih društvenih pojava današnjice jeste sistemsko i proračunato uništavanje reputacije političkih i javnih protivnika. Ova pojava prevazilazi okvire uobičajene političke borbe i prerasta u opšti društveni problem, u kojem se dostignuća moderne nauke i digitalne komunikacije zloupotrebljavaju za manipulaciju javnim mnjenjem i degradaciju ljudskog dostojanstva.

​U svojoj profesionalnoj karijeri i lično sam iskusio kako izgleda kada se takvi mehanizmi usmjere protiv pojedinca, što me je dodatno motivisalo da analiziram i ogolim prirodu ovog fenomena. Pored toga, aktuelna dešavanja u našem najbližem okruženju daju ovom pitanju izuzetnu dinamičnost i značajnu društvenu aktuelnost.

Uvod

Namjera ovih redova jeste da ukažu na štetnost i opasnosti koje proističu iz zloupotrebe tehnologije u svrhe reputacionog inženjeringa, kao i da podstaknu razumijevanje mehanizama kojima se u savremenom društvu oblikuje i deformiše društvena stvarnost.

Živimo u eri u kojoj se ratište sa geografskih meridijana definitivno preselilo u ljudsku svijest. Kognitivni rat – najsavremeniji oblik medijske i psihološke manipulacije – ne cilja na zauzimanje teritorija, već na okupaciju uma, oblikovanje percepcije i, iznad svega, sistemsko uništavanje reputacije političkih protivnika.

Od klasičnih partijskih botova i plaćenih pojedinaca, pa sve do savremenih algoritama i vještačke inteligencije koja fabrikuje laži u realnom vremenu – stvorena je cijela industrija kompromitovanja.

U ovom ratu reputacija se ne ruši činjenicama, već koordinisanim, tehnološki podržanim operacijama usmjerenim na diskreditaciju pojedinca. Logika ove strategije je jednostavna: ako ubijete reputaciju lidera, ubili ste i ideju koju on predstavlja.

Tehnologija blaćenja

Proces rušenja reputacije političkog protivnika nekada je zahtijevao mjesece istraživanja, političke okršaje u parlamentu i pažljivo plasirane tekstove u štampi. Danas se kriza i javna osuda kreiraju u svega nekoliko minuta. Razvoj tehnologije u potpunosti je preoblikovao javni prostor, pretvarajući društvene mreže i tradicionalne medije u uvezan mehanizam za sistemsku deformaciju realnosti.

Korištenjem analitike podataka, ova sintetička mašinerija prepoznaje psihološke ranjivosti publike i u realnom vremenu plasira tekstove i slike ciljano kreirane da unište lični integritet političkog protivnika na mainstream i digitalnim medijima.

Simbioza sa mainstream medijima

Sve je počelo preusmjeravanjem i povezivanjem tradicionalnih medija sa digitalnim platformama i stvaranjem takozvane medijske sprege. U ranoj fazi, mehanizam je funkcionisao po vrlo jednostavnom modelu. Ciljani narativ ili kompromitujući naslov najprije se lansira kroz tabloid ili televizijsku emisiju pod kontrolom naručioca. Portal ili televizija time daju formalni autoritet informaciji, koja se potom munjevitom brzinom prenosi na mreže.

U toj prvoj fazi ključnu ulogu igrala su stvarna fizička lica – stranačka omladina i zaposleni u takozvanim internet timovima. Njihov zadatak bio je da ručno komentarišu, dijele i lajkuju objave. Na taj način stvarao se lažni utisak da javnost masovno osuđuje targetiranog protivnika, dok se bilo kakav pokušaj odbrane u komentarima zasipao uvredama, ismijavanjem i skretanjem teme.

Algoritamska kontrola i polarizacija javnosti

Kako su društvene mreže rasle, kreatori ovih kampanja uočili su da algoritmi prirodno favorizuju sadržaje koji izazivaju snažne emocije, prije svega bijes, strah i ogorčenje. Reputacioni inženjeri počeli su bezobzirno da zloupotrebljavaju tu prirodu digitalnih platformi.

Informacije su se počele oblikovati tako da izazovu trenutnu, burnu reakciju, čime ih sam algoritam automatski gura u vrh početnih stranica stotinama hiljada korisnika (eho-komora). Kroz koordinisano djelovanje stvorena je tehnika lažiranja spontanog pokreta građana, gdje se stvarao privid da je čitav narod ustao protiv jedne osobe, iako je iza svega stajao samo jedan centar moći sa dobrim resursima (astroturfing).

Vještačka inteligencija i generativni botovi

Dolaskom generativne vještačke inteligencije, ova taktika je doživjela potpunu transformaciju. Fizička lica u bot-kancelarijama postala su spor, skup i zastario resurs. Zamijenili su ih autonomni softverski botovi vođeni vještačkom inteligencijom, sposobni da upravljaju hiljadama profila istovremeno, bez pauze i bez greške u koordinaciji.

Ova sintetička armija danas djeluje na više nivoa. Najprije, vještačka inteligencija generiše potpuno lažne identitete – od izuzetno realističnih fotografija nepostojećih ljudi, do uvjerljivih biografija i istorije objava, tako da profil izgleda kao stvarna osoba iz komšiluka. Napredni jezički modeli kreiraju na hiljade varijacija komentara u sekundi, prilagođavajući ton, pa čak i lokalni dijalekt, čime se u potpunosti izbjegava nekada prepoznatljivo ponavljanje istih rečenica.

Na kraju, tu je i upotreba sintetičkih medija, odnosno izrada lažnih audio i video snimaka koji simuliraju kompromitujuće situacije. Ova kombinacija tradicionalnih medija i AI armije dovodi do stanja u kojem meta više nema prostor da se brani činjenicama. Dok političar pokušava da demantuje jednu laž, algoritam je već lansirao stotinu novih varijacija iste optužbe, ostavljajući žrtvu u trajnom defanzivnom položaju.

Kolektivni štit i decentralizacija kao odgovor

Kada reputacioni inženjering i sintetičke armije botova dostignu nivo na kojem mogu u potpunosti razgraditi i kompromitovati bilo kog pojedinca, tradicionalne metode političke borbe prestaju da daju rezultate. Klasičan politički model, koji u svoje središte stavlja jednog lidera kao nosioca čitave ideje i pokreta, u uslovima savremenog kognitivnog rata postaje izuzetno ranjiv. Taj model napadačima pruža jasnu, pojedinačnu metu u koju se mogu usmjeriti svi resursi, algoritmi i medijski kapaciteti.

Preusmjeravanje sa ličnosti na ideju

Decentralizacija političkog djelovanja nudi strukturni odgovor na ovaj problem. Suština ove strategije jeste u tome da se politička ideja izmjesti iz sudbine jednog čovjeka i položi u kolektivni organ ili pokret bez istaknutog vođe.

Lideri su ljudi sa biografijama, prošlošću, privatnim životom i prirodnim ljudskim slabostima. Svaka od tih tačaka u digitalnom ekosistemu može biti izvučena iz konteksta, fiktivno uvećana ili u potpunosti izmišljena kroz deepfake i sintetičke medije. Međutim, kada se umjesto personalizovane politike ponudi kolektivno upravljanje i idejna platforma, mehanizam za blaćenje gubi svoju primarnu funkciju.

Ovakav pristup donosi tri ključne prednosti u odbrani od kognitivnog rata:
​- Neutralisanje mete: Vještačka inteligencija i medijski servisi zahtijevaju konkretno ime i lice kako bi kreirali usmjerenu kampanju mržnje. Bez prepoznatljivog lidera, tehnološka mašinerija ostaje bez konkretnog cilja i počinje da “puca u prazno”.
​- Građenje kolektivnog imuniteta: Napad na bilo kog pojedinačnog člana unutar kolektivnog organa ne ruši čitavu strukturu. Snaga pokreta ne počiva na nepogrešivosti jedne osobe, već na načelima i zajedničkom cilju.
​- Fokus na suštini: Kada se ukloni borba sujeta i ličnih rejtinga, javni prostor se primorava na raspravu o programskim ciljevima, problemima i rješenjima, umjesto na bavnjenje privatnim životima političara.

Eksperiment sa “Studentskom listom”

Možda i najslikovitiji savremeni primjer ovog pristupa, koji predstavlja neku vrstu političkog eksperimenta na globalnom nivou, odigrava se trenutno u Srbiji kroz djelovanje takozvane “Studentske liste”.

Srbija već godinama predstavlja ambijent u kojem je mašinerija za uništavanje reputacije opozicionih političara dovedena do savršenstva. Kroz danonoćnu kombinaciju mainstream medija, tabloidnih portala, fabrikovanih afera i koordinisanih bot-mreža na društvenim mrežama, svaki opozicioni lider koji bi se profilisao bio bi (opravdano ili ne) u najkraćem roku reputaciono diskreditovan.

Kao direktan odgovor na takav medijski i digitalni pritisak, pojavio se model “Studentske liste” – decentralizovana platforma bez formalnog lidera, vođena kolektivnim organima upravljanja (plenumi). Pokret je odbio da istakne jedno lice koje bi bilo lako targetirati, čak i na svojoj izbornoj listi.

Ovaj odgovor promijenio je pravila igre u političkoj areni. Veoma dobro, od strane vlasti, organizovan i tehnološki podržan sistem, suočio se sa strukturom koju ne može lako napasti tradicionalnim i najsavremenijim AI alatima. “Studentska lista” je time pokazala da se protiv hiper-tehnološkog i visoko organizovanog kognitivnog rata ne mora boriti jačim medijskim resursima, već promjenom same strukture i načina političkog organizovanja.

Budućnost političke arene

Svijet u kome živimo nepovratno je zakoračio u eru u kojoj se dominacija ne uspostavlja oružjem, već kontrolom narativa, oblikovanjem percepcije i sistemskom razgradnjom reputacije. Kognitivni rat postao je primarni mehanizam moderne politike, a zloupotreba tehnologije – od usmjerenih bot-mreža fizičkih lica do autonomnih generativnih sistema vještačke inteligencije i mainstream medija – pretvorila je reputacioni inženjering u smrtonosno oružje protiv pojedinca.

Međutim, odgovor koji se razvija kroz modele decentralizacije, kolektivnog odlučivanja i odbijanja da se politička ideja poistovjeti sa jednim liderom, daje nadu da tehnološka mašinerija nije nesavladiva. Napad na ličnost gubi na snazi kada politička platforma prestane da zavisi od jedne mete.

Ipak, svi teorijski modeli i inovativne taktike ubrzo će proći svoj najvažniji i najteži praktični ispit. Sva buduća dešavanja, strategije i politička organizovanja po ovom pitanju – kako ona ofanzivna, usmjerena na dalje usavršavanje sintetičkih i medijskih tehnologija za blaćenje, tako i ona defanzivna, zasnovana na kolektivnom imunitetu i decentralizaciji – u značajnoj mjeri će se oslanjati na ishod i rezultate vanrednih izbora zakazanih za 25. oktobar u Srbiji.

Upravo će taj izborni dan, između ostalog, pokazati da li je decentralizovani model, kakav predstavlja “Studentska lista”, uspio da pruži održivu alternativu i probije zid reputacionog inženjeringa, ili će visoko organizovana i tehnološki superiorna mašinerija uspjeti da prilagodi svoje alate i savlada i ovaj oblik otpora. Rezultat neće biti samo puko prebrojavanje glasova, već ključni pokazatelj pravca u kojem će se u narednim godinama razvijati globalna borba između digitalnog autoritarizma i novih oblika političkog organizovanja u eri kognitivnog rata.