mr Dejan Abazović

Sukob između Sjedinjenih Američkih Država (SAD) i Narodne Republike Kine (NRK) oko globalne tehnološke nadmoći ušao je u novu, znatno agresivniju fazu koja prevazilazi okvire uobičajenog ekonomskog rivalstva. Američka strategija suzbijanja kineskog napretka u oblasti vještačke inteligencije i poluprovodnika više se ne oslanja isključivo na domaće inovacije i restriktivne mjere unutar sopstvenih granica. Ona se sada transformiše u globalni projekat pod nazivom Pax Silica, čiji je cilj da se treće zemlje ugovorno i pravno obavežu na izolaciju Kine, čak i po cijenu direktnog narušavanja sopstvenog suvereniteta. Ova inicijativa, začeta u strukturama gdje se prepliću interesi obavještajno-tehnološkog sektora i državne diplomatije, na primjeru Filipina razotkriva duboke asimetrije i neokolonijalne obrasce moderne geopolitike.

Unutar američkog Državnog sekretarijata (State Department), ekonomsku diplomatiju danas u velikoj mjeri usmjerava Jacob Helberg, bivši visoki zvaničnik kompanije Palantir, koja je poznata po bliskoj saradnji sa američkim bezbjednosnim i vojnim strukturama. Helbergova zamisao, pretočena u inicijativu Pax Silica, funkcioniše na principu koji je u tehnološkom svijetu poznat kao “vendor lock-in”, odnosno trajno vezivanje klijenta za jednog dobavljača. U ovom slučaju, klijenti su čitave države. Od potpisnica se zahtijeva da svoju cjelokupnu digitalnu i tehnološku infrastrukturu postave na temeljima američkog tehnološkog lanca (US-led stack). To podrazumijeva usklađivanje nacionalnih izvoznih kontrola sa odlukama iz Vašingtona, prilagođavanje lokalne zakonske regulative u oblasti vještačke inteligencije američkim standardima, ali i ustupanje kontrole nad kritičnim mineralnim sirovinama koje su ključne za proizvodnju savremenih čipova i baterija.

Glavna meta ove strategije je Kina. SAD nastoje da osiguraju pobjedu u trci za razvoj vještačke inteligencije tako što će pravno obavezati druge zemlje da izbace Kinu iz svojih lanaca snabdijevanja. U praksi, to znači da države potpisnice moraju donijeti političku odluku da tehnološkim gigantima poput Huaweija zabrane prodaju naprednih čipova i onemoguće kineskim firmama investiranje u domaće data centre. Takve zabrane ostaju na snazi čak i kada su kineska rješenja objektivno jeftinija, dostupnija i tehnološki naprednija. Izbor se više ne zasniva na kvalitetu ili ekonomskoj isplativosti tehnologije, već na političkom svrstavanju pod odgovarajuću zastavu. Kada se tehnološka prednost ne može zadržati isključivo kroz inovativni proces, stabilnost pozicije se traži kroz ugovornu prisilu i stvaranje ekskluzivnih sfera uticaja.

Kako ta prisila izgleda u praksi najjasnije se vidjelo na Filipinima, zemlji koja tradicionalno predstavlja jednog od najčvršćih oslonaca američke politike u Jugoistočnoj Aziji. Aktuelna administracija predsjednika Ferdinanda Marcosa Mlađeg važi za izuzetno blisku Vašingtonu, što akciju američke diplomatije čini još nevjerovatnijom. Prema navodima koje je iznio Wall Street Journal, SAD su u okviru implementacije Pax Silica projekta pokušale da unutar filipinske teritorije, tačnije u kompleksu New Clark City koji se nalazi oko sto kilometara sjeverno od Manile, izdvoje prostor od čak 4.000 jutara zemlje. Plan je bio da se to područje transformiše u tehnološko čvorište koje bi bilo potpuno izuzeto iz pravnog poretka Filipina. Na tom prostoru važilo bi američko opšte pravo (Common Law), dok bi osoblje uživalo diplomatski imunitet, što predstavlja presedan u modernim međunarodnim odnosima.

Ovakav pokušaj zadiranja u teritorijalni integritet i pravni suverenitet jedne nezavisne države direktno asocira na istorijski koncept stranih koncesija iz devetnaestog i dvadesetog vijeka, kada su evropske kolonijalne sile na tlu Kine uspostavljale zone pod sopstvenom jurisdikcijom. Reakcija filipinske javnosti i lokalnih organizacija, poput Pokreta seljaka Filipina (KMP), bila je žestoka, a predlog je označen kao potpuna rasprodaja državne teritorije, resursa i dostojanstva. Pod pritiskom javnog mnjenja, Joshua Bingcang, predsjednik Agencije za konverziju i razvoj baza (BCDA), zvanično je potvrdio da su Filipini odbili američki predlog koji je predviđao izmještanje projekta izvan lokalne pravne nadležnosti.

U cijelom događaju krije se i duboka istorijska ironija vezana upravo za agenciju BCDA. Ta vladina institucija osnovana je 1992. godine sa vrlo jasnim i specifičnim zadatkom: da nakon decenija složenih pregovora i zatvaranja američkih vojnih objekata u bazama Clark i Subic Bay, preuzme tu zemlju i transformiše je u suverenu teritoriju pod kontrolom Filipina, namijenjenu civilnom i ekonomskom razvoju. New Clark City, gdje je Vašington planirao da uspostavi svoj pravni i tehnološki ekskluzivitet, izgrađen je upravo na temeljima nekadašnje američke vazduhoplovne baze Clark. Tako se agencija, čiji je osnovni smisao postojanja bio uklanjanje tragova američkog kolonijalnog prisustva i vraćanje zemlje narodu, suočila sa zahtjevom da taj isti prostor ponovo preda pod upravu američkih zakona.

Iako je filipinska administracija uspjela da odbije ovaj najekstremniji zahtjev koji se ticao direktnog prenošenja pravnih nadležnosti, suštinska struktura odnosa se nije promijenila. Filipini ostaju potpisnik inicijative Pax Silica, koja u svojoj osnovi zadržava duboko asimetričan, neokolonijalni karakter. Osnovna matrica ovog modela podrazumijeva da periferne zemlje obezbjeđuju jeftinu radnu snagu i sirovine, bespogovorno prate regulatorne smjernice Vašingtona i prekidaju ekonomske veze sa Kinom kao rastućom tehnološkom silom. Za uzvrat dobijaju poslove niske tehnološke složenosti, poput sklapanja komponenti, i političko priznanje statusa lojalnog partnera. Odricanjem od suverenog prava da trguju sa onima koji nude najpovoljnije uslove, države potpisnice postaju funkcionalni dio američkog lanca snabdijevanja, podređujući sopstveni dugoročni razvoj geopolitičkim ciljevima jedne velike sile.

Da stvar bude još gora po američke stratege, najnovija objava kompanije Huawei Technologies ukazuje na to da strategija administrativnih blokada i ugovornih pritisaka pokazuje ozbiljne pukotine. Najava ovog kineskog giganta da će u roku od pet godina, koristeći potpuno novu tehnologiju, početi sa proizvodnjom tehnološki vodećih poluprovodnika, direktno potkopava same temelje projekta Pax Silica. Ovaj korak jasno pokazuje da američke sankcije i pokušaji izolacije nijesu zaustavili Kinu, već su je samo natjerali da ubrza razvoj sopstvenih, nezavisnih tehnoloških rješenja. U konačnom, dok Vašington troši ogroman diplomatski kapital pokušavajući da primora saveznike na odricanje od suvereniteta radi izolacije Pekinga, stvarni napredak kineske autohtone inovacije prijeti da čitavu arhitekturu Pax Silica učini besmislenom.