Piše: mr Dejan Abazović

Odjek globalne grmljavine na Jadranu

Dok globalni finansijski sistem sa olujnom grmljavinom najavljuje novu 2008. godinu, na Balkanu se ta grmljavina već pretvara u vrlo konkretne ekonomske izazove. Ako je zamrzavanje UBS-ovog fonda signal da likvidnost presušuje, onda je situacija u malim, uvozno zavisnim ekonomijama poput crnogorske test izdržljivosti samih temelja države. Kriza koja dolazi kroz geopolitičke blokade i energetske šokove zahtijeva više od defanzivne odbrane preživljavanja. Ona zahtijeva radikalan zaokret u strateškom razmišljanju – prelazak na model energetske i infrastrukturne ofanzive.

Finansijska zaraza i uvezena nelikvidnost

Bankarski sektor na Balkanu je u velikoj mjeri dio širih evropskih grupacija, što znači da se svaka pukotina u centralama, majke-banke, neminovno osjeća i na lokalnom nivou. Ako velike majke-banke uđu u režim “čuvanja likvidnosti”, to se u Crnoj Gori može manifestovati kroz drastično pooštravanje uslova kreditiranja ili čak privremeno povlačenje kapitala. U situaciji visokih kamatnih stopa, dodatni pritisak na likvidnost mogao bi paralisati privatni sektor, posebno mala i srednja preduzeća koja zavise od obrtnih sredstava. Za državu koja se oslanja na spoljno zaduživanje kako bi servisirala stare dugove i održala tekuću potrošnju, zatvaranje globalnih tržišta kapitala ili ekstremno visoke premije na rizik značile bi ulazak u zonu visokog fiskalnog rizika.

Cijena socijalnog mira i budžetska iscrpljenost

Prva mjera odbrane od energetske krize već je aktivirana kroz smanjenje akciza na gorivo. To je bio iznuđen potez za ublažavanje udara na novčanike građana. Međutim, svaku akciju prati reakcija na drugoj strani “kanapa”. Vlada je već saopštila da će ovakvo umanjenje akciza značiti oko osam miliona eura manje u budžetu svakog mjeseca. U trenutku kada globalna tržišta kapitala postaju nepovjerljiva, a troškovi zaduživanja rastu, ovaj gubitak prihoda dodatno opterećuje javne finansije. Između ostalo, to znači manje para u budžetu za zdravstvo, obrazovanje, digitalnu otpornost, itd. dovodi nas do surove istine: pasivna odbrana kroz fiskalne ustupke je kratkog daha ako se uporedo ne gradi sistem koji će generisati nove izvore prihoda i osigurati energetsku nezavisnost.

Energetska kriza kao istorijska šansa

Duboka energetska kriza koja potresa Evropu ne bi smjela da bude samo razlog za zabrinutost, već ključni podsticaj za stratešku transformaciju Crne Gore. Luka Bar i njena specifična pozicija nude jedinstvenu priliku za izgradnju terminala za tečni prirodni gas (LNG) i naftu. Ovakvi projekti bi Crnoj Gori omogućili da izađe iz okvira male države koja samo troši energente i postane ključni izvor snabdijevanja za cijelo zaleđe. Postajanjem energetske kapije za države koje nemaju izlaz na more, Crna Gora bi osigurala ne samo sopstvenu stabilnost, već i značajne prihode koji bi višestruko nadoknadili trenutne gubitke u budžetu.

Od željeznice do cjevovoda

Vizija o Crnoj Gori kao energetskom čvorištu nije projekat koji može čekati decenije, već zahtijeva hitnu upotrebu svih raspoloživih resursa. U prvoj fazi, ključnu ulogu mora odigrati željeznička infrastruktura. Pruga Bar-Beograd, uprkos decenijskom zanemarivanju, u ovom scenariju postaje kritična arterija za transport nafte i gasa ka unutrašnjosti kontinenta. Korišćenje željeznice je najbrži put da se odgovori na trenutne potrebe tržišta u zaleđu, dok se paralelno pripremaju projekti za izgradnju trajnih rješenja. Krajnji cilj mora biti izgradnja modernog gasovoda i naftovoda koji bi direktno povezali crnogorsku obalu sa zemljama iz zaleđa. Time bi se stvorio nezamjenjiv lanac snadbijevanja energentima za te zemalje.

Željeznica kao workaround

Ono što ovaj projekat čini realnim u kratkom roku je upravo faza korišćenje željeznice. Dok se projektuju i grade cijevi, rekonstruisana pruga Bar-Beograd može odmah preuzeti ulogu “pokretnog naftovoda”. Modernizacija vagona-cisterni i terminala za pretovar u Baru omogućila bi Crnoj Gori da odmah počne da ubira tranzitne takse i pozicionira se kao logistički centar. Ovaj workaround bi generisao neophodan kapital i dokazao tržišnu opravdanost kasnijeg ulaganja u fiksne cjevovode.

Energetska i digitalna otpornost

Današnji suverenitet se ne brani samo na granicama, već energetskom i digitalnom infrastrukturom. Ukoliko Crna Gora uspije da realizuje energetsku infrastrukturu i poveže se sa zemljama zaleđa, ona prestaje da bude korisnik skupih kredita i postaje partner bez kojeg je nemoguće zamisliti stabilnost srednje Evrope. Ovaj proces mora pratiti i snaženje državne infrastrukture – od fizičke bezbjednosti terminala do sajber otpornosti sistema koji upravljaju tim resursima. Samo država koja kontroliše protok energije i podataka može se nadati da će iz globalne oluje izaći jača.

Potreba za lokalnom otpornošću

Globalni potres s’ početka 2026. godine pokazuje da se Balkan više ne može oslanjati isključivo na “uvezenu stabilnost”. Energetska zavisnost od nafte i finansijska zavisnost od velikih stranih sistema čine lokalne ekonomije izuzetno ranjivim na šokove koji dolaze sa hiljada kilometara udaljenosti. Jedini put za ublažavanje ovih udara leži u jačanju sopstvene infrastrukture, diverzifikaciji energetskih izvora i stvaranju fiskalnih rezervi koje bi omogućile državi da interveniše u kriznim momentima.

Izgradnja naftovoda i gasovoda do Srbije je visoko realna opcija pod uslovom da se ne posmatra kao izolovan crnogorski projekat, već kao regionalna energetska kičma. Tehničke prepreke su rješive savremenim inženjeringom, a ekonomski jaz se može premostiti kroz strateška partnerstva sa zemljama zaleđa. U svijetu gdje je energija postala oružje, posjedovanje alternative nije luksuz već uslov opstanka, a Bar je prirodna tačka na kojoj ta alternativa počinje.

Kada globalno nevrijeme postane olujna grmljavina, opstaju samo oni koji su na vrijeme shvatili da su likvidnost, energetska efikasnost i digitalna autonomija ključni stubovi realne suverenosti.