OD MONROOVE DOKTRINE 2.0 DO EVROAZIJSKE STVARNOSTI

Piše: mr Dejan Abazović

Geopolitička tektonika današnjice ne pomjera se više u milimetrima, već u kilometarskim procijepima koji nepovratno razdvajaju stari atlantski poredak od nove sve izvjesnije evroazijske realnosti. Ono što smo u prethodnim tekstovima definisali kao „Evroazijsku zamku” sada dobija svoj puni operativni oblik. Teško ostvariva avantura smjene režima u Iranu ispostavlja se kao katalizator procesa koji će unutar američkog i evropskog tkiva vjerovatno izazvati potrese neviđenih razmjera.

Dok se Washington u okviru Monroove doktrine 2.0 pokušava povući u sopstvenu hemisferu kako bi spasio ono što se spasiti može, Evropska unija će ostati zarobljena u procjepu između svoje geografske sudbine kao zapadnog kraka jedinstvene Evroazije i političke lojalnosti centru moći koji polako implodira.

Američki politički „3G” čvor

U srcu potencijalnog američkog zaokreta nalazi se figura Donalda Trumpa, čija se sudbina u ovoj analizi može sagledati kroz prizmu tri moguća gubitka („3G”). Prvi, gubitak rata, postaje realnost onog trenutka kada teheranske političko-ideološke zidine ostanu netaknute, a obećani trijumf se pretvori u neuspjeh koji poljuljava mit o nepobjedivom pregovaraču.

Ovaj strateški fijasko, praćen skokom cijena energenata i osjećajem izdaje unutar sopstvenog izolacionističkog biračkog tijela, stvara plodno tlo za drugi mogući gubitak – gubitak na midterm izborima. Gubitak kontrole nad Kongresom mogao bi Bijelu kuću dovesti u stanje političke paralize, ozbiljno ograničavajući Trumpovu moć u ključnom trenutku.

Treći i najdalekosežniji scenario jeste mogućnost gubitka mandata kroz impičment. Iako je pravno i politički teško izvodljiv, on bi predstavljao ventil za gnjev establišmenta i dio šireg obračuna unutar sistema koji traga za odgovornima za duboku unutrašnju disfunkciju. Ova tri gubitka ne moraju se nužno dogoditi, ali ona ocrtavaju moguće pravce krize koja prijeti Washingtonu.

Fiskalna provalija

Politička paraliza Washingtona neodvojiva je od njegove fiskalne agonije, koja početkom 2026. godine ulazi u neodrživu fazu. Zaduživanje američkog Ministarstva finansija ne pokazuje znake usporavanja. Federalni deficit samo u prvih pet mjeseci fiskalne godine, koja je počela 1. oktobra 2025. godine, raste za nevjerovatnih jedan bilion dolara. Ukupni javni dug ubrzano se približava granici od 38,9 biliona dolara, a cijena njegovog servisiranja postaje omča oko vrata američke ekonomije. Samo na neto kamate u prvih pet mjeseci izdvojeno je 433 milijarde dolara, što potvrđuje crne prognoze da će troškovi kamata ove godine premašiti bilion dolara, a u narednoj deceniji dostići i dva biliona. Ovakva putanja duga u odnosu na BDP neizbježno usporava ekonomski rast, jer se ogroman kapital, umjesto u inovacije i razvoj, isisava za plaćanje kamata povjeriocima koji su sve manje spremni da finansiraju američku potrošnju.

Pokušaj administracije da manjak prihoda nadoknadi kroz radikalnu carinsku politiku i uvozne tarife, koje su u prvih pet mjeseci 2026. porasle više nego četiri puta, direktna je manifestacija povlačenja. Iako su prihodi od carina porasli za 109 milijardi dolara, oni su tek kap u moru rashoda koji nastavljaju da bujaju. Izdaci za socijalno osiguranje, Medicare i vojsku rastu brže nego što protekcionističke mjere mogu da prikupe poreza, stvarajući savršenu oluju nelikvidnosti.

U takvim uslovima, prestanak investicija zalivskih zemalja u vodeće tehnološke kompanije i povlačenje petrodolara iz investicionih fondova poput BlackRock-a i Vanguard-a, pretvaraju fiskalni problem u sistemski slom. Dodatno, ako bi investitori počeli masovno da prodaju američke državne obveznice tj. hartije od vrijednosti, posljedice bi se vrlo brzo osjetile širom svijeta jer bi naglo porasle kamatne stope. Prinos na desetogodišnje državne obveznice mogao bi porasti sa oko 4% na 7 ili čak 8%, čime poskupljuje gotovo sav novac u ekonomiji. Povećale bi se kamate na stambene kredite, kompanijama bi postalo skuplje da uzimaju kredite za ulaganja, a sama država bi morala plaćati mnogo veće kamate na svoj dug. Zbog rasta kamatnih stopa kupovina nekretnina postaje teža, jer bi skok kamata na stambene kredite sa 6% na 10% značajno uvećao mjesečne rate, što bi smanjilo potražnju i usporilo tržište nekretnina. Istovremeno bi došlo do pada berzi jer visoke kamate čine novac skupljim, otežavajući rast kompanija, zbog čega investitori obezvrjeđuju akcije. Na kraju, takva situacija bi izazvala širu finansijsku krizu jer su ove obveznice osnova sistema za banke i penzione fondove. Ako bi njihova vrijednost počela naglo da pada, to bi uzdrmalo finansijska tržišta u mnogim državama i pretvorilo se u globalnu ekonomsku krizu.

Međutim, važno je naglasiti da put od fiskalne provalije do sistemskog sloma nije automatski. On zavisi od ključnog faktora: povjerenja povjerilaca. Za sada, uprkos rastućem dugu, američke državne obveznice i dalje važe za najsigurniju investiciju na svijetu – u tome im konkuriše tek švajcarski franak ili zlato. Dolar i dalje nema pravu alternativu kao svjetska rezervna valuta, evro je u krizi, a kineski juan nije potpuno konvertibilan.

Pravi test bi bio trenutak kada bi ključni povjerioci, poput Kine ili zalivskih zemalja, počeli sistematski i ubrzano da smanjuju svoje investicije u američki dug, što bi mogao biti strateški potez “evroazijskog bloka”. Povlačenje petrodolara iz fondova poput BlackRock-a i prestanak investicija u tehnološke kompanije nisu samo ekonomski, već i geopolitički signali.

Evropska trijada „3M” pod pritiskom

Dok Amerika pokušava zatvoriti svoje kapije, Evropska unija se suočava sa sopstvenom traumom kroz tri ključne figure koje, simbolično, možemo označiti kao „3M” – Friedrich Merz, Emmanuel Macron i Giorgia Meloni. Iako dolaze iz različitih političkih tradicija, povezuje ih činjenica da su, svako iz svojih razloga, vodili politiku koja se u velikoj mjeri oslanjala na atlantski kurs i podršku američko-izraelskim akcijama prema Iranu. Za Merza je to pitanje transatlantske odanosti njemačkih konzervativaca, za Macrona pokušaj očuvanja uticaja kroz pozicioniranje uz Washington, a za Meloni test vjerodostojnosti pred zapadnim saveznicima.

Sada se ta politika pretvara u njihovu zajedničku političku hipoteku. Opozicioni pokreti širom kontinenta, bilo da dolaze s desnog krila ili radikalne ljevice, dobijaju na snazi koristeći argument da su ovi lideri žrtvovali ekonomsku stabilnost i energetsku sigurnost sopstvenih država zarad tuđih strateških ciljeva. Iako je uticaj javnog mjenja na vanjsku politiku često ograničen, kontinuirani pritisak i rast cijena energenata mogli bi ozbiljno uzdrmati njihove pozicije. Glavni problem Unije više nije samo diplomatski, već egzistencijalni – unutrašnji politički legitimitet „3M” lidera topi se uporedo sa zalihama jeftinih energenata i povjerenjem birača.

Evropa u evroazijskom regionu

Rezultat ovakvog prestrojavanja je očigledan: proizvodni sektor, a prvenstveno njemačka autoindustrija kao nekadašnji simbol evropske ekonomske dominacije, bilježi loše rezultate i masovno otpušta radnike. Shvatanje da bez jeftinih energenata i direktnog pristupa evroazijskom tržištu evropski giganti više ne mogu opstati, izaziva paniku u industrijskim centrima od Wolfsburga do Torina. Snabdijevanje naftom i gasom pretvara se u nerješivu jednačinu u svijetu u kojem se resursi sele u nacionalne valute evroazijskih giganata, ostavljajući evropsku industriju kao kolateralnu žrtvu atlantske lojalnosti.

Ovakva Evropa, rastrzana između atlantskih obaveza i evroazijske geografske, ekonomske i političke neminovnosti, prestaje biti centar koji diktira pravila i postaje polje na kojem se prelamaju interesi jačih igrača. Geografska sudbina Starog kontinenta kao prirodnog zapadnog pola jedinstvene Evroazije dolazi u direktan sukob sa vještački održavanim političkim barijerama. U uslovima kada se strateški fokus Washingtona povlači ka sopstvenim obalama, trijada „3M” ostaje bez spoljnog osigurača, suočena sa realnošću u kojoj je ekonomska saradnja sa Istokom postala uslov biološkog opstanka evropskog životnog standarda.

Civilizacijski put Crne Gore

Da ne bih ostao nedorečen u ovako složenoj analizi, dužan sam da razjasnim položaj Crne Gore. U vrtlogu opisanih promjena i privremenog gubitka kompasa u Briselu, naš kurs mora ostati kristalno jasan. Iako tekst ukazuje na moguću duboku krizu unutar same Unije, proces naših integracija ne samo da se mora nastaviti, već i ubrzati.

Zašto? Zato što naša težnja ka Evropskoj uniji nije zasnovana na procjeni trenutne političke konjunkture ili kratkoročnoj ekonomskoj računici. Ona je utemeljena na dugoročnom civilizacijskom opredjeljenju. Kako sam ranije isticao u tekstu „Evropa u nama”, Crna Gora teži onoj staroj, izvornoj evropskoj civilizaciji koja baštini vrijednosti standardizacije, snažnih institucija i vladavine prava – bez obzira na to koliko je Brisel u datom trenutku institucionalno ili politički disfunkcionalan. Ulazak u EU je za nas garancija unutrašnje transformacije i dugoročne stabilnosti.

U svijetu koji se redefiniše kroz velike evroazijske blokove, Crna Gora svoju sigurnost i prosperitet vidi upravo u tom sistemu vrijednosti. Privremena kriza liderstva u Evropi ne umanjuje privlačnost njenog civilizacijskog modela. Naprotiv, to je trenutak da pokažemo stratešku dosljednost. Uprkos svim unutrašnjim izazovima, Crna Gora mora ostati vjeran partner politici suverene Evrope, jer je to jedino prirodno stanište naše kulture i državnosti – čak i kada ta Evropa prolazi kroz sopstvena iskušenja.