TURSKI MAČ, EGIPATSKI ŠTIT I PAKISTANSKI NUKLEARNI KIŠOBRAN

Piše: mr Dejan Abazović

Posle značajnog interesovanja čitalaca za prva dva dijela trilogije o ratu na Bliskom Istoku, pred vama je treći dio koji obuhvata kraću analizu tri ključna regionalna igrača koji nijesu dio arapskog svijeta. I ovaj tekst kao i prethodna dva su bazirano na iznijetoj hipotezi. Pitanje je da li će se pomenuta hipoteza u stvarnosti realizovati u cjelosti, djelimično ili neće uopšte. Potrebna i dovoljna doza sigurnosti da hoće me natjerala na napišem i ovaj treći dio, čime se geopolitički mozaik bliskoistočnog regiona sklapa u jednu cjelinu. (prim. aut.)

Dok rat u Iranu polako prolazi kroz drugu sedmicu, a gusti dim nad Hormuškim moreuzom polako počinje da otkriva obrise novog regionalnog poretka, postaje bolno jasno da se prava pobjeda više ne mjeri brojem uništenih bunkera u okolini Teherana. Ona se danas mjeri isključivo sposobnošću regionalnih “sila”igrača” da prežive i pozicioniraju se u uslovima povlačenja američkog bezbjednosnog kišobrana.

U ovom završnom činu, fokus prebacujemo na tri države koje će u decenijama pred nama definisati novu vojno-političku arhitekturu regiona u post-američkoj eri: Tursku, Pakistan i Egipat. Ovi akteri, vođeni surovom kulturom interesa koja je proistekla iz vjekovne borbe za goli opstanak na razmeđu svjetova, užurbano formiraju novu osovinu stabilnosti u vakuumu koji iza sebe ostavlja Washington, svjesni da u novom poretku nema mjesta za sentimentalnost ili oslanjanje na stare saveze koji više ne garantuju ništa.

Turski uspon i Saudijska Arabija

Dugo se odnos Ankare i Rijada pogrešno tumačio isključivo kroz prizmu rivalstva za liderstvo u islamskom svijetu, ali u realnosti on ubrzano evoluira u model strateške simbioze, sličan onom koji trenutno povezuje Rusiju i Kinu. Dok je turska moć mukotrpno izgrađena na istoriji, kao i sopstvenoj odbrambenoj industriji i tehnološkom razvoju, saudijska snaga primarno počiva na finansijama i energetskim resursima. U svijetu u kojem Amerika više neće biti vrhovni arbitar, ova dva diva postaju prirodni partneri iz puke nužde, shvatajući da su njihove snage i slabosti gotovo savršeno komplementarne.

Ovdje se ne radi o odnosu gospodara i vazala, već o geopolitičkoj razmjeni u kojoj Turska nudi vojnotehničku dubinu i naprednu odbrambenu arhitekturu koju Rijad ne može samostalno da razvije, posebno ne u kratkom roku. Zauzvrat tome, Saudijska Arabija nudi neophodan finansijski motor i energetsku sigurnost. Ankara sebe strateški pozicionira kao ključni energetski hub evroazijskog prostora, uzimajući neformalni porez na svaki džul energije koji iz Zaliva krene ka gladnom evropskom tržištu. To je savez dva ovna koja su, nakon vjekovnog sučeljavanja, naučila da na istom brvnu moraju hodati usklađeno kako bi izbjegli pritisak spoljnih sila koje bi rado profitirale na njihovom sukobu.

Ipak, savez Ankare i Rijada je pod stalnim udarom zapadnih centara moći koji kroz sofisticirane obavještajne operacije pokušavaju da izazovu unutrašnje političke lomove u Turskoj. Cilj je slomiti neo-osmanistički suverenitet prije nego što on postane previše nezavisan i trajno se uveže sa kapitalom iz Zaliva. U kontekstu rečenog, ponovno aktiviranje kurdskog pitanja služi kao najoštriji alat pritiska Izraela i SAD-a na Ankaru, s ciljem da se turski resursi vežu za unutrašnju bezbjednost i spriječi njeno preveliko širenje na bliskoistočnu šahovsku tablu.

U okvirima „Evroazijske zamke“, Moskva i Peking djeluju kao vješti medijatori, koristeći turski vojni potencijal i saudijski finansijski fond kao temeljne stubove nove kontinentalne stabilnosti koja se gradi daleko od atlantskih obala.

Azerbejdžanski paradoks

Azerbejdžan u ovoj jednačini igra ulogu koju nijedna druga država ne može – on je direktni izazov unutrašnjem kohezionom faktoru Irana. Iako je Azerbejdžan većinski šiitska zemlja, što bi ga teoretski trebalo približiti Teheranu, njegova struktura stanovništva i sekularni identitet čine ga najvećom iranskom noćnom morom. Sa populacijom koja je etnički turkijska, Azerbejdžan predstavlja “matičnu državu” za milione Azera koji žive unutar granica Irana i koji čine skoro trećinu njegovog stanovništva. Za Teheran, uspješan, naoružan i nacionalno osviješćen Azerbejdžan pod turskim patronatom predstavlja stalni poziv na secesiju njihovih sjevernih provincija.

Pored etničke poluge, Baku danas drži i ključeve ekonomske održivosti čitavog regiona, služeći kao glavni kopneni trgovinski koridor ka Rusiji koji omogućava efikasno zaobilaženje zapadnih sankcija. Vojna pobjeda Azerbejdžana u Nagorno-Karabahu, ostvarena uz tursku i izraelsku tehnologiju, drastično je promijenila balans snaga. Azerbejdžan više nije samo izvoznik energije, već strateška baza sa koje se može vršiti pritisak na Teheran. Kroz projekat Zangezurskog koridora, Baku direktno povezuje Tursku sa Kaspijskim morem i Centralnom Azijom, zaobilazeći Iran i čineći ga transportno irelevantnim. Azerbejdžanska uloga u novom poretku je uloga “jezička na vagi” koji koristi turski vojni potencijal kako bi osigurao da Iran, čak i ako režim u Teheranu opstane, ostane trajno paralisan strahom od unutrašnjeg etničkog raspada.

Pakistan kao strateška iznajmljena zaštita

Pakistan u ovu kompleksnu bliskoistočnu jednačinu unosi onaj element koji niko drugi u islamskom svijetu ne posjeduje, a to je operativni nuklearni arsenal. Decenijama je Islamabad funkcionisao kao tihi, ali ubojiti mač Kuće Saud. Javna je tajna da je saudijski novac u velikoj mjeri finansirao pakistanski nuklearni program, uz prećutni dogovor da taj razorni štit automatski važi i za Rijad ukoliko bi egzistencijalna prijetnja ikada prešla crvenu liniju.

U novom poretku koji se rađa, Pakistan postaje ključni evroazijski igrač i strateški most koji povezuje kineske interese sa Indijskim okeanom. Njegova uloga je dvojaka i suštinski važna za stabilnost cijelog regiona. S jedne strane, on služi kao nuklearni štit koji garantuje da nijedna sila, uključujući i ranjeni Iran, neće preduzeti korake koji bi mogli dovesti do potpunog kolapsa sunitskih monarhija. S druge strane, Pakistan sa svojom milionskom vojskom i ogromnim iskustvom postaje primarni izvoznik bezbjednosnih usluga za Zaliv, popunjavajući prazninu koju će za sobom ostaviti američke trupe posle povlačenja.

Egipat kao čuvar Kanala u sjenci giganata

Egipat u ovom novom poretku zauzima ulogu strateške tampon zone i neophodnog geografskog filtera između turske vojne snage, pakistanskog nuklearnog uticaja i ogromnog saudijskog bogatstva. Izgubivši ekonomsku moć da diktira uslove kao što je to činio u prošlom vijeku, Kairo je prinuđen da trguje onim najvrjednijim što mu je preostalo, a to su njegova jedinstvena geografija i masovna stajaća vojska. On je danas prvenstveno čuvar Sueckog kanala, vitalne arterije za kineski projekat „Pojas i put“, ali i izvoznik ljudstva za zaštitu energetske infrastrukture širom poluostrva.

Njegova stabilnost danas direktno zavisi od finansijskih injekcija iz UAE, koje premašuju 30 milijardi dolara godišnje, što Kairo pretvara u izvršni organ interesa Abu Dabija. Zauzvrat, Egipat vrši kritične zadatke za svog sponzora: drži generala Haftara u Libiji pod strogom kontrolom radi zaštite istočnih granica i, što je još važnije, obezbjeđuje nesmetan protok sudanskog zlata ka Dubaiju.

Da bi osigurao sopstveni opstanak usred demografskog pritiska i ekonomske krize, Kairo se sve čvršće vezuje za ruske resurse. Rusko žito i nuklearna tehnologija postali su egipatska infuzija bez koje bi zemlja utonula u socijalni haos. Time Egipat postaje glavna ruska ispostava u Sjevernoj Africi, balansirajući između turskog pritiska i saudijskog kapitala. On preživljava kao nezaobilazni logistički servis novog poretka, ključan za globalnu trgovinu, ali sa znatno manjom političkom težinom nego u vremenima kada je bio nesporni lider arapskog svijeta.

Rađenje nove evroazijske ose

Povlačenje Amerike označava kraj ere u kojoj je Washington bio jedini regionalni arbitar. U tom vakuumu moći, uloge su podijeljene s hirurškom preciznošću. Turska izranja kao ključni vojni i energetski arbiter, dok Azerbejdžan služi kao turska oštrica koja drži Iran u šahu koristeći demografsku kartu i kontrolu sankcionisanih trgovinskih ruta ka sjeveru. Saudijska Arabija učvršćuje svoju dominaciju kroz simbiozu s turskom industrijom i pakistanskim nuklearnim štitom, dok Pakistan postaje most između Kine i bliskoistočnih polja moći.

Egipat u ovom sistemu opstaje kao finansijski zavisan logistički servis koji za račun UAE kontroliše ključne resurse od Libije do Sudana. To je svijet u kojem Rusija i Kina, djelujući iz duboke sjenke, osiguravaju da niko od lokalnih aktera ne postane dovoljno snažan da ugrozi njihovu viziju ujedinjene Evroazije. Rat u Iranu je, u tom smislu, bio samo neophodni okidač za stvaranje novog kontinentalnog bloka u kojem se sirova vojna moć, energija i kapital trajno spajaju u jednu novu, istočnu cjelinu koja više ne čeka instrukcije sa Zapada.