Piše: mr Dejan Abazović
Datum: 16.01.2026. godine

CRNO MORE I UKRAJINA U SPYKMANOVOJ PARADIGMI RIMLANDA

U savremenoj geopolitici rijetko koji prostor tako jasno potvrđuje Spykmanovu doktrinu Rimlanda kao Crnomorski basen i Ukrajina, naročito kada se posmatraju u funkcionalnoj vezi sa Jugoistočnom Evropom. Ovaj region ne predstavlja izolovanu zonu konflikta, već integralni segment evropskog Rimlanda koji se prostire od Baltika, preko Istočne Evrope i Crnog mora, sve do Balkana i Mediterana. Upravo ta prostorna povezanost čini da se geopolitički procesi u Ukrajini neposredno reflektuju na bezbjednosnu i političku arhitekturu Balkana.

Spykman je Crno more posmatrao kao dio tzv. „marginal seas“, prostora koji povezuje kontinentalnu i pomorsku dimenziju moći. U djelu The Geography of the Peace navodi: „Marginalna mora su kontaktne zone između kopnene i morske sile, i stoga ključne arene svjetske politike.“

Crno more je, u tom smislu, most između Heartlanda i Rimlanda. Ono omogućava kontinentalnim silama izlaz prema Mediteranu, ali istovremeno omogućava pomorskim silama prodor prema unutrašnjosti Evroazije. Međutim, taj most ima svog “vratara”. Ključnu ulogu u kontroli ovog segmenta Rimlanda igra Turska, koja preko Bosfora i Dardanela diktira pristup toplim morima. Bez kontrole moreuza, Crno more za kontinentalnu silu (Rusiju) ostaje jezero, a ne prozor u svijet. Taj dvostruki karakter čini ovaj prostor strateškim produžetkom Balkana, jer se preko njega formira bezbjednosni kontinuitet od Odese do Trsta.

Ukrajina zauzima centralno mjesto u toj konfiguraciji. Dok je Mackinder naglašavao Istočnu Evropu kao vrata Heartlanda, Spykman Ukrajinu posmatra kao dio evropskog Rimlanda, odnosno kao kontaktni pojas između ruske kontinentalne moći i zapadnog pomorskog svijeta. On naglašava: „Bezbjednost se postiže ne držanjem centra, već organizovanjem periferije.“

Ukrajina je upravo ta periferija Evroazije čijim se političkim i vojnim usmjerenjem odlučuje da li će crnomorski prostor biti dio zapadnog Rimlanda ili produžetak kontinentalne dominacije Rusije.

Savremeni sukob oko Ukrajine zato ima neposrednu balkansku dimenziju. Aneksija Krima i borba za kontrolu crnomorske obale predstavljaju pokušaj očuvanja ruske projekcije moći prema Mediteranu. Gubitak tog prostora, u Spykmanovim terminima, značio bi strateško potiskivanje kontinentalne sile iz Rimlanda. Spykman je upozoravao: „Sila lišena pristupa obodu zemlje je strateški osakaćena.“

Za Zapad, integracija Ukrajine znači zatvaranje istočnog segmenta evropskog Rimlanda, čime se stvara bezbjednosni luk od Baltika, preko Crnog mora, do Balkana i Jadrana. Ova logika je danas institucionalizovana i kroz „Inicijativu tri mora“ (Baltik-Jadran-Crno more), koja u praksi predstavlja infrastrukturno i energetsko povezivanje Rimlanda kako bi se smanjila zavisnost od Heartlanda. Taj luk ima istu funkciju kao NATO konsolidacija Jadrana kroz Hrvatsku, Crnu Goru i Albaniju: sprečavanje da suparnička sila ostvari dominantan položaj na obodu Evroazije.

Crnomorski prostor je direktno povezan sa Balkanom kroz energetske, saobraćajne i bezbjednosne pravce. Rumunija i Bugarska ovdje igraju ulogu „šarke“ koja spaja dva mora. Gasni tokovi, pomorske rute, ali i vojno-logističke linije preko Konstance i Varne povezuju Ukrajinu sa Srbijom, Crnom Gorom i Hrvatskom. Time Balkan postaje južni nastavak crnomorskog Rimlanda. Stabilnost Ukrajine utiče na stabilnost Balkana, jer poremećaj u jednom segmentu Rimlanda neminovno proizvodi pritisak na drugi.

Spykmanova teza da „kontrola periferije određuje sudbinu centra“ ovdje dobija regionalnu dimenziju: kontrola Crnog mora određuje bezbjednosni okvir Balkana. Ako je crnomorski prostor nestabilan ili pod dominacijom jedne sile, Balkan postaje izložen političkom, energetskom i vojnom pritisku. Zato jačanje NATO prisustva u Crnom moru ima istu stratešku logiku kao i konsolidacija Jadrana – zatvaranje rimlandskog pojasa.

Za Srbiju, Crno more ima poseban značaj kroz dunavski koridor (Koridor VII), koji povezuje Beograd sa crnomorskim lukama. Time Srbija nije samo balkanska, već i crnomorska država u funkcionalnom smislu Rimlanda. Svaka promjena ravnoteže u Ukrajini reflektuje se na bezbjednosne kalkulacije Srbije, jer utiče na njen pristup istočnim pravcima i energetskim tokovima.

Za Crnu Goru i Hrvatsku, crnomorska dinamika utiče na sigurnost Jadrana. Ukoliko bi jedna sila ovladala crnomorskim obodom, ona bi dugoročno imala mogućnost projekcije moći prema Mediteranu, što bi promijenilo stratešku poziciju Balkana. Zato Jadran i Crno more u Spykmanovoj logici čine jedinstveni rimlandski podsistem.

U akademskom smislu, Ukrajina i Crno more predstavljaju savremeni empirijski dokaz i potvrdu Spykmanove teorije. Konflikt se ne vodi zbog unutrašnjosti Evroazije, već zbog njenog obodnog pojasa, luka, prolaza i komunikacija. Rimland ostaje ključni pojas svjetske politike, a Balkan njegov južni produžetak.

Može se zaključiti da Crno more i Ukrajina nijesu odvojeni od balkanske geopolitike, već njen strateški nastavak. Spykmanova doktrina pokazuje da se bez razumijevanja crnomorskog segmenta ne može u potpunosti razumjeti ni položaj Srbije, Crne Gore, Hrvatske, Bosne i Hercegovine, Kosova i Albanije. Balkanski Rimland i Crnomorski Rimland čine jednu cjelinu u kojoj se oblikuje savremena ravnoteža moći u Evropi.

BLISKI ISTOK I TURSKA U SPYKMANOVOJ PARADIGMI RIMLANDA

U okviru Spykmanove doktrine Rimlanda, Bliski istok zauzima centralno mjesto kao južni pojas Evroazijskog oboda. Taj prostor povezuje evropski i azijski segment Rimlanda, ali istovremeno predstavlja raskrsnicu između Mediterana, Crnog mora, Kaspijskog basena i Indijskog okeana. Spykman je upravo Bliski istok posmatrao kao jednu od ključnih zona u kojoj se odlučuje ravnoteža između kontinentalnih i pomorskih sila.

U The Geography of the Peace Spykman ističe: „Bliski istok čini jedan od ključnih djelova Rimlanda, povezujući Evropu sa Azijom i Afrikom.“ Ova tvrdnja jasno ukazuje da Bliski istok nije periferija, već strukturalni dio Rimlanda. Njegova vrijednost ne leži samo u resursima, već u kontroli komunikacionih pravaca, moreuza (poput Sueckog kanala i Bab-el-Mandeba) i političkog uticaja na spoju tri kontinenta.

Turska u toj konfiguraciji ima ulogu geopolitičkog ključa. Smještena na spoju Balkana, Kavkaza i Bliskog istoka, ona kontroliše Bosfor i Dardanele, jedini pomorski izlaz Crnog mora prema Mediteranu. U Spykmanovoj terminologiji, moreuzi predstavljaju tačke na kojima se Rimland može zatvoriti ili otvoriti. On piše: „Moreuzi i uska mora su šarke svjetske politike.“ Bez kontrole turskih moreuza ne postoji efektivna kontrola crnomorskog segmenta Rimlanda, a bez crnomorskog segmenta nema kontinuiteta između istočnoevropskog i balkanskog prostora.

Zbog toga je Turska most između Balkana i Bliskog istoka, ali i produžetak balkanskog Rimlanda prema Aziji. Njena bezbjednosna i spoljnopolitička orijentacija direktno utiče na položaj Srbije, Crne Gore, Hrvatske i Albanije. Spykman bi takav prostor definisao kao „pivot Rimland state“, odnosno državu čije svrstavanje određuje širi regionalni balans.

Savremena turska politika na Balkanu, često opisivana kroz doktrinu „strateške dubine“, pokazuje tu dvostruku ulogu. Turska aktivno učestvuje u političkim i bezbjednosnim inicijativama u Bosni i Hercegovini i na Kosovu, uključujući podršku bošnjačkim i albanskim zajednicama, ali istovremeno nastupa kao pragmatičan partner Srbiji i Crnoj Gori. Kroz investicije u infrastrukturne projekte i saobraćajne koridore, Turska praktično „šiva“ tkivo Rimlanda koje je decenijama bilo iskidano hladnoratovskim podjelama.

Energetska dimenzija dodatno učvršćuje ovu vezu. Južni gasni koridor i projekti poput TANAP-a i Turskog toka pretvaraju Tursku u energetski čvor koji direktno snabdijeva Balkan. Na taj način Balkan postaje tranzitna zona za resurse koji dolaze iz dubine azijskog Rimlanda i Kaspijskog basena, čime se smanjuje zavisnost od Heartlanda (Rusije).

Za Srbiju, veza sa Turskom ima značaj kroz političku stabilizaciju i investicije koje je vezuju za južne pravce. Za Crnu Goru, Albaniju i Hrvatsku, turski uticaj se reflektuje kroz pomorsku dimenziju Mediterana i bezbjednosnu saradnju unutar NATO okvira. U svim slučajevima, riječ je o funkcionalnom povezivanju balkanskog i bliskoistočnog Rimlanda u jedan kontinuirani pojas stabilnosti.

U širem geopolitičkom smislu, Bliski istok predstavlja južno krilo Rimlanda, a Turska njegov ključni zglob. Ako Crno more povezuje Balkan sa Istočnom Evropom, onda Turska povezuje Balkan sa Azijom i Afrikom. Bez tog spoja, Rimland ne bi imao stratešku cjelovitost.

Spykmanova misao da „geografija određuje sudbinu politika“ ovdje dobija pun smisao. Balkanska geopolitika ne može se razumjeti bez sagledavanja turskog i bliskoistočnog konteksta. U Rimland paradigmi, Balkan, Crno more i Bliski istok čine jedinstveni strateški luk, u kojem Turska igra ulogu pivot države koja osigurava ravnotežu moći.

Može se zaključiti da Turska i Bliski istok nijesu spoljašnji faktori balkanske geopolitike, već njeni unutrašnji elementi. Njihova uloga je da povezuju evropski Rimland sa globalnim pomorskim putevima, čime se oblikuje šira ravnoteža moći u Evroaziji. Sudbina Balkana je neraskidivo vezana za dinamiku na Bosforu i u pustinjama Bliskog istoka, baš onako kako je Spykman predvidio kroz koncept kontrole obodnog pojasa kontinenta.

Na osnovu analize tri ključna segmenta – evropskog zaleđa, Crnomorskog basena i bliskoistočnog čvorišta – može se izvesti jedinstven zaključak: Jugoistočna Evropa, odnosno Balkan, predstavlja najznačajnije geostrateško područje u okviru Spykmanove doktrine Rimlanda. Iako su drugi djelovi evroazijskog oboda veći po teritoriji ili resursima, Balkan je jedinstven prostor u kojem se tri vitalna segmenta Rimlanda susreću, preklapaju i međusobno uslovljavaju.

BALKAN KAO GRAVITACIONO SREDIŠTE RIMLANDA

Balkan nije samo tranzitna zona, on je geopolitički čvor koji povezuje tri strateška pravca:

1. Sjeverno-južni pravac: Preko Balkana se ostvaruje vertikalni bezbjednosni luk od Baltika do Mediterana, čime se „zaključava“ istočni bok Evrope.
2. Istočni pravac: Preko Crnog mora i Ukrajine, Balkan služi kao prva linija odbrane ili prodora ka Heartlandu, određujući sudbinu kontinentalne dominacije.
3. Jugoistočni pravac: Preko Turske, Balkan se direktno naslanja na resurse i puteve Bliskog istoka, integrišući evropski Rimland sa globalnim okeanskim tokovima.

Upravo ta uloga „zglobnog prostora“ čini Balkan prostorom najveće koncentracije geopolitičkih interesa. Doktrina Nicholasa Spykmana o kontroli periferije ovdje dobija svoj najekstremniji oblik: bez stabilnog i integrisanog Balkana, rimlandski pojas oko Evroazije ostaje prekinut, ostavljajući prostor za prodor suparničkih sila iz dubine kopna ka toplim morima.

Za države regiona – Srbiju, Crnu Goru, Hrvatsku, Bosnu i Hercegovinu, Albaniju, Sjevernu Makedoniju i Kosovo – ovo saznanje mijenja perspektivu njihovog postojanja. One više nisu male države na margini Evrope, već ključni čuvari unutrašnjih magistrala Rimlanda. Njihova unutrašnja stabilnost, energetska povezanost i bezbjednosna orijentacija nisu samo lokalna pitanja, već parametri koji određuju globalnu ravnotežu moći.

U konačnici, ako je Rimland ključ za kontrolu svijeta, onda je Balkan ključ za kontrolu Rimlanda. Razumijevanje Spykmanove logike potvrđuje da se u 21. vijeku, uprkos tehnološkom napretku, sudbina velike politike i dalje rješava na starim geografskim raskrsnicama. Balkan ostaje ono što je oduvijek bio – prostor na kojem se mjeri snaga carstava i u kojem geografija, neumoljivo i precizno, diktira sudbinu međunarodnog poretka.