Piše: mr Dejan Abazović
Datum: 15.01.2026. godine

Prije neki dan sam imao priliku da razgovaram sa nekim mojim starim poznanicima, aktivnim političarima. Gotovo uvijek, obavezna tema bude geopolitika i aktuelna dešavanja u svijetu. Često u sličnim prilikama neke od mojih teza budu neshvaćene i van domena javno deklarisanih stavova raznih analitčara. Činjenica da u takve diskusije nijesu prostor gdje se mogu argumentovano iznositi teorijske i praktično primijenjene doktrine raznih geopolitičkih igrača, me natjeraju da pišem na temu geopolitike. Prethodni kao i stavovi koji slijede po tom pitanju su isključivo moji ali gotovo uvijek bazirani na utemeljenim i opšteprihvaćenim stavovima za koje nalazim da su vrlo važni i dokazani. Napominjem da predmetnu temu obrađujem u tri dijela. Crna Gora je obuhvaćena ali sa uzdržanim detaljnim zaključcima, u nadi da sam bio dovoljno jasan da čitalac može sam zaključiti o značaju naše geografske pozicije, i kako i koliko je tako mala teritorija važna za svjetsku geopolitiku (prim. aut.).

Geopolitika Rimlanda i položaj Jugoistočne Evrope

Geopolitika kao naučna disciplina polazi od pretpostavke da prostor, položaj i fizičko okruženje u velikoj mjeri određuju političku moć država. Iako se savremeni međunarodni odnosi sve više oslanjaju na tehnologiju, ekonomiju i informacije, geografija i dalje ostaje temelj strateškog mišljenja. Među autorima koji su najviše oblikovali moderno geopolitičko razmišljanje izdvajaju se Halford J. Mackinder i Nicholas J. Spykman. Dok je Mackinder naglašavao presudnu ulogu unutrašnjosti Evroazije – Heartlanda, Spykman je ponudio korekciju tog pristupa, ističući da se sudbina svijeta odlučuje na obodima kontinenta, u prostoru koji je nazvao Rimland.

Spykmanova doktrina polazi od ideje da nijedna sila ne može ostvariti globalnu dominaciju bez kontrole nad obalnim i tranzitnim zonama Evroazije. U svom najpoznatijem djelu The Geography of the Peace, on definiše: „Rimland, obod evroazijske kopnene mase, mora se posmatrati kao srednji region, smešten između srca kopna i marginalnih mora.“, i dalje zaključuje: „Ko kontroliše Rimland vlada Evroazijom; ko vlada Evroazijom kontroliše sudbine svijeta.“

Razumijevanje ovih doktrina, bez dileme, pomaže u shvatanju današnjih podjela svijeta na zone uticaja i aktuelne multipolarne paradigme.

Teorijski temelji Spykmanove doktrine

Nicholas J. Spykman (1893–1943), profesor na Univerzitetu Yale, smatra se osnivačem američke geopolitičke škole. Njegova najvažnija djela, America’s Strategy in World Politics (1942) i The Geography of the Peace (1944), predstavljaju pokušaj da se američka spoljnopolitička strategija zasnuje na realnim geografskim i političkim zakonitostima.

Spykman je polazio od pretpostavke da međunarodna politika nije vođena moralom, već interesom i moći. On piše: „Geografija se ne svađa, ona je jednostavno takva kakva jeste.“

Za razliku od Mackindera, koji je vjerovao da će kontrola Heartlanda omogućiti dominaciju nad svijetom, Spykman je tvrdio da unutrašnjost kontinenta nema vrijednost bez kontrole njegovih rubnih područja. Prema njemu, Rimland obuhvata zapadnu i južnu Evropu, Mediteran, Bliski istok, Indiju, jugoistočnu Aziju i Daleki istok – prostor gdje se prepliću kopnene i pomorske sile.

Spykman naglašava: „Srce zemlje više nije ključ svjetske dominacije. Ključ leži u marginalnim morima i priobalnim područjima.“

Za njega, Rimland je prostor najveće koncentracije stanovništva, industrije, luka, komunikacija i ekonomskih tokova. On je i zona konflikta između kontinentalnih i pomorskih sila. Zato zaključuje da nijedna sila ne smije dozvoliti da jedna država ili savez zavlada Rimlandom.

U America’s Strategy in World Politics Spykman dodatno piše: „Spoljna politika države mora prije svega imati za cilj sprečavanje bilo koje pojedinačne sile da postigne dominantni položaj.“ Ova rečenica predstavlja srž njegove doktrine: balans snaga i kontrola Rimlanda kao uslov globalne stabilnosti.

Spykmanova doktrina i savremena geopolitika

Spykmanova teorija postala je osnova američke strategije nakon Drugog svjetskog rata. Politika „containment-a“ (obuzdavanja), formiranje NATO-a i trajno prisustvo SAD u Evropi i Aziji predstavljaju praktičnu primjenu njegove logike. Cilj nije bio osvajanje Heartlanda, već sprečavanje da Sovjetski Savez ovlada obodima Evroazije.

Spykman piše: „Ako Sjedinjene Američke Države žele da održe svoju bezbjednost, moraju se brinuti o ravnoteži snaga u regionima Rimlanda.“

Danas se ta ista logika vidi u širenju NATO-a, značaju Crnog mora, odnosu prema Ukrajini i rivalstvu SAD i Kine. Kineska inicijativa „Pojas i put“ (Belt and Road) suštinski predstavlja savremeni pokušaj infrastrukturnog ovladavanja Rimlandom – povezivanjem Kine sa Evropom preko obodnih azijskih zona. Rimland više nije samo vojna zona, već i prostor infrastrukture, investicija, digitalnog uticaja i političkog usmjeravanja.

Kontrola Rimlanda danas znači kontrolu pravaca, luka, tržišta, energetskih mreža i institucionalnih veza.

Jugoistočna Evropa kao segment evropskog Rimlanda

Jugoistočna Evropa predstavlja periferni, ali strateški izuzetno važan dio evropskog Rimlanda. Balkan povezuje Centralnu Evropu, Mediteran i Crno more i zbog toga je istorijski bio prostor nadmetanja velikih sila. Iz Spykmanove perspektive, Balkan je obodni pojas Evrope čija stabilnost određuje stabilnost cijelog kontinenta.

Spykmanova teza da se „sudbina velikih sila odlučuje na njihovim granicama, a ne u centru“ jasno se prepoznaje u balkanskom prostoru. Kontrola saobraćajnih, energetskih i političkih tokova na Balkanu znači kontrolu jednog segmenta evropskog Rimlanda.

Srbija kao kopneno čvorište Rimlanda

Srbija zauzima centralni položaj Balkana i predstavlja ključnu kopnenu sponu između Jadrana, Egeja, Crnog mora i Centralne Evrope. Dunav (kao osa istok-zapad) i Moravska dolina (kao osa sever-jug) čine Srbiju unutrašnjom magistralom Rimlanda.

Iz Spykmanove logike proizilazi da prostor koji povezuje više strateških pravaca postaje tačka nadmetanja. Srbija vodi politiku vojne neutralnosti, ali upravo ta pozicija povećava njen značaj jer je čini zonom balansiranja velikih sila. Zapad nastoji da Srbiju institucionalno veže, dok Rusija i Kina – kroz energetiku i infrastrukturu poput pruge Beograd-Budimpešta – pokušavaju zadržati uticaj.

Spykmanov princip sprečavanja dominacije jedne sile ovdje se vidi kroz stalni pritisak da Srbija ne ostane izvan zapadnog bezbjednosnog okvira, jer bi takav prostor predstavljao pukotinu u evropskom Rimlandu.

Severna Makedonija i kontrola vardarskog pravca

Neraskidivo povezana sa geostrateškim položajem Srbije je Severna Makedonija. Ona predstavlja južni ključ centralnog Balkana. Zajedno sa Srbijom, ona čini „Moravsko-vardarsku dolinu“, jedini prirodni prohodni put koji spaja Srednju Evropu sa Egejskim morem (luka Solun). U kontekstu Spykmanove teorije, Severna Makedonija je tačka spajanja kontinentalnog zaleđa sa toplim morima. Njen ulazak u NATO „zatvorio“ je južni bok evropskog Rimlanda, sprečavajući prodor drugih sila ka Mediteranu kroz centralni Balkan.

Crna Gora i pomorski segment Rimlanda

Crna Gora ima izraženu pomorsku dimenziju. Njena obala na Jadranu daje joj ulogu kapije Balkana prema Mediteranu. Spykman je posebno naglašavao značaj mora i obala: „Kontrola mora je preduslov za kontrolu nad obodom zemlje.“

Ulaskom Crne Gore u NATO 2017. godine, jadranski prostor je dodatno integrisan u zapadni bezbjednosni sistem. Luka Bar i veza sa Srbijom čine Crnu Goru produženom rukom kontinentalnog Rimlanda prema moru. Stabilnost tog prostora znači stabilnost jadranskog segmenta evropskog Rimlanda.

Hrvatska, BiH, Kosovo i Albanija u strukturi Rimlanda

Hrvatska ima dugu obalu i snažnu pomorsku orijentaciju. Kao članica NATO-a i EU, ona predstavlja zapadni oslonac kontrole Jadrana. Energetski projekti poput LNG terminala na Krku dodatno jačaju autonomiju evropskog Rimlanda u odnosu na energetske izvore iz Heartlanda (Rusija).

Bosna i Hercegovina je unutrašnja karika regiona. Njena politička složenost čini je osjetljivom tačkom. U Spykmanovoj logici, nestabilnost u unutrašnjem dijelu Rimlanda znači potencijalnu slabost cijelog sistema, zbog čega Zapad insistira na njenoj funkcionalnosti i evroatlantskom putu.

Kosovo ima prije svega bezbjednosni značaj. Njegov položaj između Srbije i Albanije čini ga raskrsnicom balkanskih komunikacija. Prisutnost NATO-a pokazuje da Kosovo ima ulogu stabilizatora unutrašnjeg Rimlanda.

Albanija, sa izlazom na Jadran i Jonsko more, predstavlja južnu kapiju balkanskog Rimlanda. Kao članica NATO-a, ona je uključena u kontrolu mediteranskog prostora i povezuje pomorski i kontinentalni dio Balkana.

Zaključak: Balkan kao dio šire geopolitičke slike

Spykmanova doktrina Rimlanda ostaje izuzetno relevantna i u 21. vijeku. Iako se sredstva moći mijenjaju, osnovna logika ostaje ista: globalna stabilnost zavisi od kontrole rubnih pojaseva Evroazije. Spykman je još sredinom prošlog vijeka upozorio: „Bezbjednost države zavisi od rasporeda moći van njenih granica.“

Na prostoru Jugoistočne Evrope ta misao dobija punu potvrdu. Srbija, Crna Gora, Severna Makedonija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Kosovo i Albanija nijesu samo lokalni akteri, već segmenti evropskog Rimlanda u kojem se prelamaju globalni interesi. Razumijevanje Spykmanove doktrine omogućava da se Balkan ne posmatra kao periferija, već kao aktivni dio šire geopolitičke slike u kojoj se i dalje odlučuje o ravnoteži moći u Evropi.