Piše: mr Dejan Abazović
Datum: 17.01.2026. godine

U okviru Spykmanove doktrine Rimlanda, Bliski istok zauzima centralno mjesto kao južni pojas Evroazijskog oboda. Taj prostor povezuje evropski i azijski segment Rimlanda, ali istovremeno predstavlja raskrsnicu između Mediterana, Crnog mora, Kaspijskog basena i Indijskog okeana. Spykman je upravo Bliski istok posmatrao kao jednu od ključnih zona u kojoj se odlučuje ravnoteža između kontinentalnih i pomorskih sila.

U The Geography of the Peace Spykman ističe: „Bliski istok čini jedan od ključnih djelova rimland-a, ​​povezujući Evropu sa Azijom i Afrikom.“

Ova tvrdnja jasno ukazuje da Bliski istok nije periferija, već strukturalni dio Rimlanda. Njegova vrijednost ne leži samo u resursima, već u kontroli komunikacionih pravaca, moreuza i političkog uticaja između tri kontinenta.

Turska u toj konfiguraciji ima ulogu geopolitičkog ključa. Smještena na spoju Balkana, Kavkaza i Bliskog istoka, ona kontroliše Bosfor i Dardanele, jedini pomorski izlaz Crnog mora prema Mediteranu. U Spykmanovoj terminologiji, moreuzi predstavljaju tačke na kojima se Rimland može zatvoriti ili otvoriti. On piše: „Moreuzi i uska mora su šarke svetske politike.“

Bez kontrole turskih moreuza ne postoji efektivna kontrola crnomorskog segmenta Rimlanda, a bez crnomorskog segmenta nema kontinuiteta između istočnoevropskog i balkanskog prostora.

Zbog toga je Turska most između Balkana i Bliskog istoka, ali i produžetak balkanskog Rimlanda prema Aziji. Njena bezbjednosna i spoljnopolitička orijentacija direktno utiče na položaj Srbije, Crne Gore, Hrvatske i Albanije. Spykman bi takav prostor definisao kao „pivot rimland state“, odnosno državu čije svrstavanje određuje širi regionalni balans.

Savremena turska politika na Balkanu pokazuje tu dvostruku ulogu kroz niz konkretnih primjera. Turska aktivno učestvuje u političkim i bezbjednosnim inicijativama u Bosni i Hercegovini i na Kosovu, uključujući političku i ekonomsku podršku bošnjačkim i lbanskim zajednicama. Kroz bilateralne sporazume sa Srbijom i Crnom Gorom Turska je osigurala strateške investicije u infrastrukturne projekte, uključujući saobraćajne i energetske koridore. U Albaniji, Turska podržava modernizaciju pomorskih kapaciteta i vojnu saradnju u okviru NATO okvira, dok u Sjevernoj Makedoniji jača političko-kulturni uticaj kroz obrazovne i diplomatske projekte.

Takva aktivnost odgovara Spykmanovoj ideji da ključne države Rimlanda ne samo da kontrolišu prostor, već oblikuju stabilnost i integraciju periferije. Turska, djelujući kroz ekonomske investicije, kulturnu diplomatiju i vojnu saradnju, osigurava kontinuitet rimlandskog pojasa od Bliskog istoka do Balkana, sprečavajući da se u ovom segmentu ostvari dominacija suparničke sile.

Energetska dimenzija dodatno učvršćuje ovu vezu. Gasovodi i naftovodi iz Azerbejdžana i Bliskog istoka prolaze kroz Tursku prema Balkanu i Evropi, povezujući energetske resurse Rimlanda i osiguravajući Balkanu ulogu tranzitne zone. Na taj način Balkan postaje produžetak južnog segmenta Rimlanda, a Turska funkcioniše kao strateški čvor koji kontroliše ulaz i izlaz iz crnomorskog i balkanskog dijela.

Za Srbiju, veza sa Turskom ima značaj kroz političke kanale, infrastrukturne projekte i stabilnost regiona. Za Crnu Goru i Albaniju, turski uticaj se reflektuje kroz pomorsku i bezbjednosnu dimenziju Mediterana. Za Bosnu i Hercegovinu, Turska je ključni politički posrednik i oslonac. U svim slučajevima, riječ je o funkcionalnom povezivanju balkanskog i bliskoistočnog Rimlanda.

U širem geopolitičkom smislu, Bliski istok predstavlja južno krilo Rimlanda, a Turska njegov ključni zglob. Ako Crno more povezuje Balkan sa istočnom Evropom, onda Turska povezuje Balkan sa Azijom i Bliskim istokom. Bez tog spoja, Rimland ne bi imao kontinuitet.

Spykmanova misao da „geografija određuje sudbinu politika“ ovdje dobija pun smisao. Balkanska geopolitika ne može se razumjeti bez sagledavanja turskog i bliskoistočnog konteksta. U Rimland paradigmi, Balkan, Crno more i Bliski istok čine jedinstveni strateški luk, u kojem Turska igra ulogu pivot države koja osigurava kontinuitet, balans i stabilnost rimlandskog pojasa.

Može se zaključiti da Turska i Bliski istok nijesu spoljašnji faktori balkanske geopolitike, već njeni unutrašnji elementi u okviru Spykmanove doktrine. Njihova uloga je da povezuju evropski Rimland sa azijskim i afričkim prostorom, čime se oblikuje šira ravnoteža moći u Evroaziji. Sudbina Balkana je neraskidivo vezana za dinamiku u Turskoj i Bliskom istoku, baš onako kako je Spykman predvidio kroz koncept kontrole obodnog pojasa kontinenta.