PODVODNI OPTIČKI KABLOVI I NOVA ARHITEKTURA GLOBALNOG SUKOBA

Piše: mr Dejan Abazović

U savremenom diskursu o digitalnom dobu, često se koristi metafora “oblaka”, koja sugeriše da podaci putuju bestjelesno i eterično. Međutim, realnost interneta je duboko fizička i nalazi se na dnu okeana. Više od 1,5 miliona kilometara optičkih kablova čini vitalni nervni sistem modernog svijeta, prenoseći preko 95% cjelokupnog međunarodnog internet saobraćaja. Iako su decenijama smatrani neutralnim tehničkim dobrom, podvodni kablovi danas postaju centralna tačka velike geopolitičke igre, u kojoj se prepliću interesi tehnoloških giganata, nacionalna bezbjednost i borba za informatičku hegemoniju.

Od telekomunikacija do dominacije “Hyperscalera”

Istorijski posmatrano, podvodne kablove postavljali su konzorcijumi državnih ili privatnih telekomunikacionih kompanija. Međutim, u posljednjoj deceniji svjedočimo tektonskoj promjeni u vlasničkoj strukturi. Američki tehnološki giganti – Google, Meta, Amazon i Microsoft – preuzeli su primat, kontrolišući u 2024. godini čak 71% novih kapaciteta, što je drastičan skok u odnosu na skromnih 10% iz 2014. godine.

Ova privatizacija globalnih komunikacionih ruta transformisala je internet iz javnog dobra u korporativno kontrolisanu mrežu. Dok ovi giganti tvrde da njihova ulaganja povećavaju brzinu i smanjuju troškove, kritičari upozoravaju na opasnost od stvaranja privatizovanog interneta u kojem profit i kontrola podataka diktiraju pravila pristupa, često u dosluhu sa strateškim interesima matičnih država.

Američki i kineski modeli uticaja

Unutar ove borbe za prevlast, najoštrija linija razgraničenja povučena je između Sjedinjenih Američkih Država i Kine, čiji se pristupi podmorskoj infrastrukturi fundamentalno razlikuju. Vašington svoju strategiju gradi na konceptu “čiste mreže”, aktivno lobirajući kod saveznika da isključe kinesku opremu iz svojih projekata pod izgovorom zaštite od špijunaže. Američki uticaj se danas primarno ostvaruje kroz privatni kapital i moć “hyperscalera” koji povezuju svoje globalne data centre, čime se američka tehnološka dominacija seli sa direktno državnog na nivo globalnih korporativnih standarda.

S druge strane, Peking integriše kablovsku infrastrukturu u svoj širi strateški projekat Digitalnog puta svile. Kroz kompanije poput HMN Tech i uz podršku državnih razvojnih banaka, Kina nudi državama u razvoju pristupačna infrastrukturna rješenja, često popunjavajući praznine na tržištima koja zapadni investitori smatraju rizičnim. Dok Vašington upozorava da kineski zakoni obavezuju njihove kompanije na saradnju sa obavještajnim službama, Peking uzvraća optužbama o licemjerju, podsjećajući na istoriju zapadnog nadzora globalnih komunikacija. Rezultat ovog nadmetanja nije pobjeda jednog modela, već opasna duplikacija infrastrukture u kojoj se grade paralelne mreže za različite sfere političkog uticaja.

Mediteransko čvorište i jadranski koridor

Mediteran predstavlja jedno od najgušćih i najznačajnijih podmorskih čvorišta na svijetu, služeći kao glavni digitalni most između Evrope, Azije i Afrike. Skoro sav saobraćaj koji dolazi iz Indijskog okeana kroz Suecki kanal mora proći kroz Sredozemno more kako bi stigao do velikih evropskih centara podataka u Marseju, na Siciliji ili u Grčkoj. U tom kontekstu, Jadransko more prestaje biti samo zatvoreni morski zaliv i postaje potencijalni strateški koridor za preusmjeravanje saobraćaja ka Centralnoj i Istočnoj Evropi, pružajući alternativu tradicionalnim rutama koje su često preopterećene ili izložene geopolitičkim rizicima na Bliskom istoku.

Značaj jadranske regije posebno je porastao s razvojem projekata koji teže da povežu balkanske države direktno sa globalnim čvorištima. Za Crnu Goru i susjedne zemlje, podvodni kablovi u Jadranu nisu samo pitanje bržeg interneta, već ključni element nacionalne bezbjednosti i ekonomske nezavisnosti. Izgradnja modernih kablovskih veza, poput onih koje povezuju Italiju sa Crnom Gorom i Albanijom, omogućava regionu da se pozicionira kao digitalni ulaz za države bez izlaza na more, čime se jača regionalna saradnja i smanjuje zavisnost od jedne ili dvije kritične tačke ulaza podataka.

Međutim, Mediteran je takođe prostor visoke vojne i obavještajne aktivnosti. Prisustvo NATO snaga s jedne, i sve veće interesovanje ruskih i kineskih aktera s druge strane, pretvara ovo podmorje u zonu stalnog nadzora. Specifičnost Jadrana, sa njegovim razuđenim obalama i relativno plitkim vodama, čini podmorsku infrastrukturu lakše dostupnom za tehničke intervencije, ali i ranjivijom na hibridne prijetnje ili nenamjerna oštećenja uzrokovana intenzivnim pomorskim saobraćajem i ribolovom. Strategija zaštite ovih kablova u Jadranu zahtijeva koordinisanu akciju obalskih država, jer bi bilo kakav prekid na ovim rutama mogao izazvati lančane poremećaje u komunikacijama šireg balkanskog prostora, izolujući ga iz globalnih digitalnih tokova u trenucima kada je povezanost sinonim za suverenitet.

Sabotaža, nadzor i birokratija

Časopis Foreign Affairs s pravom identifikuje podvodne mreže kao novu arenu nadmetanja velikih sila. Alati ovog modernog ratovanja nisu samo kinetički, već i administrativni. S jedne strane, postoji stalna prijetnja od sofisticirane sabotaže putem dronova ili namjernog oštećenja kablova, što bi moglo paralisati čitave nacionalne ekonomije. S druge strane, prisutan je birokratski rat – vršenje pritisaka na države da zabrane prolaz kablovima koji koriste tehnologiju rivalskih sila.

Sjedinjene Američke Države nastoje izgraditi sveobuhvatnu globalnu arhitekturu koja bi isključila protivnike poput Rusije i Kine iz ključnih čvorišta podataka. Ovakav pristup zapravo vodi ka stvaranju zatvorenih digitalnih ekosistema koji su lakši za nadzor od strane obavještajnih službi, ali i podložniji izolaciji u slučaju konflikta.

Rizik od “Splinterneta” i tehnološkog neokolonijalizma

Najveća opasnost ove dinamike leži u fragmentaciji interneta, poznatoj kao Splinternet. Podjela svijeta na militarizovane digitalne blokove direktno ugrožava slobodan protok informacija. Za snage željne kontrole narativa, fragmentisana mreža predstavlja idealan alat za suzbijanje alternativnih izvora informisanja i kreiranje paralelnih vizija stvarnosti.

U takvom okruženju, neizolovane i manje razvijene nacije suočavaju se sa novim vidom neokolonijalizma. Prisiljene da biraju stranu pri izgradnji digitalne infrastrukture, ove države gube svoju stratešku autonomiju. Izbor između zapadnog ili istočnog kabla više nije samo tehničko pitanje, već deklaracija geopolitičke lojalnosti koja dugoročno određuje ekonomski i bezbjednosni pravac zemlje.

Između hegemonije i ekonomske zavisnosti

Iako bi kidanje globalne mreže služilo kratkoročnim ciljevima kontrole i nadzora, moćne elite su trenutno sputane sopstvenom zavisnošću od otvorenog interneta. On je pogonsko gorivo modernih lanaca snabdijevanja, logistike i cloud računarstva. Potpuna destrukcija ove infrastrukture nanijela bi nepopravljivu štetu samim centrima moći koji je pokušavaju kontrolisati.

Ipak, trend ka podjeli svijeta na kompetitivne digitalne blokove čini se neizbježnim. Podmorski kablovi više nisu samo provodnici signala. Oni su granice novog doba, iscrtane na morskom dnu, koje će definisati ko ima pravo na informaciju, ko na privatnost, a ko na učešće u globalnoj digitalnoj ekonomiji budućnosti.