KAKO JE NASTAO I KAKO FUNKCIONIŠE SADAŠNJI FINANSIJSKI POREDAK
Piše: mr Dejan Abazović
Pred vama je prva u nizu od tri ekonomske analize posvećene transformaciji globalnog finansijskog poretka. Sve tri čine jedinstvenu analitiču razradu procesa dedolarizacije koji leži u osnovi današnjih geopolitičkih dešavanja u svijetu.
Da bismo razumjeli aktuelne procese dedolarizacije i uspon grupacije BRIKS+, neophodno je prvo sagledati temelje na kojima počiva trenutni sistem. Ova analiza se bavi istorijskim nastankom petrodolara, funkcionisanjem SWIFT sistema i ‘prekomjernom privilegijom’ koja Sjedinjenim Američkim Državama omogućava neuporedivu globalnu moć. Ona služi kao neophodan uvod za razumijevanje vizija i tehničkih rješenja koja će biti predstavljena u narednim tekstovima (prim. aut.).
Da bismo razumjeli motive zemalja BRIKS-a, za stvaranje “novog ekonomskog poretka”, moramo se vratiti u 1944. godinu, kada je postavljen temelj današnjeg ekonomskog svijeta koji je decenijama bio neupitan, a danas proživljava svoju najveću krizu povjerenja.
Uspon dolara – Od Bretton Woodsa do “Nixonovog šoka”
Neposredno pred kraj Drugog svjetskog rata, predstavnici 44 savezničke države sastali su se u hotelu Mount Washington u mjestu Bretton Woods (Sjedinjene Američke Države – SAD). Cilj je bio jasan: spriječiti ponavljanje ekonomskog haosa koji je prethodio ratu. Kako su SAD u tom trenutku posjedovale skoro 75% svjetskih rezervi zlata i jedine imale netaknutu industrijsku bazu, ponudile su rješenje koje je svijet prihvatio. Dolar je postao “sidro” sistema – jedina valuta koja se mogla direktno zamijeniti za zlato po fiksnoj cijeni od 35 dolara po unci, dok su sve ostale valute bile vezane za dolar.
Međutim, ovaj sistem je funkcionisao samo dok su SAD vodile disciplinovanu monetarnu politiku. Tokom 1960-ih, ogromni troškovi rata u Vijetnamu i socijalnih programa doveli su do toga da SAD odštampaju mnogo više dolara nego što su imale zlata u trezorima. Kada su zemlje poput Francuske počele da traže svoje zlato nazad u zamjenu za dolarske rezerve, predsjednik Richard Nixon je 15. avgusta 1971. godine povukao radikalan potez. Jednostrano je ukinuo konvertibilnost dolara u zlato, što je u istoriji poznato kao “Nixonov šok”. Od tog dana, svjetski finansijski sistem počiva na fiat novcu – papiru čija vrijednost ne zavisi od plemenitih metala, već od povjerenja u ekonomsku, političku i vojnu moć države koja ga izdaje.
Petrodolar – Genijalna strategija opstanka
Nakon raskida veze sa zlatom, dolaru je prijetio gubitak statusa globalne rezervne valute. Kako bi spriječili pad potražnje za dolarom, SAD su 1974. godine postigle istorijski dogovor sa Saudijskom Arabijom, tada najvećim proizvođačem nafte. Dogovor je bio jednostavan, ali geopolitički genijalan: Saudijska Arabija će svoju naftu prodavati isključivo u američkim dolarima i te dolare će investirati nazad u američke državne obveznice i oružje. Zauzvrat, SAD su garantovale vojnu zaštitu saudijskom kraljevstvu.
Ubrzo su i ostale članice OPEC-a (Organization of the Petroleum Exporting Countries) – međunarodne organizacije osnovane 1960. godine s ciljem koordinacije naftne politike i osiguravanja stabilnosti cijena nafte – usvojile isti model. Tako je rođen “petrodolar”. Ovaj sistem je prisilio svaku državu na svijetu, od Njemačke do Japana, da akumulira dolarske rezerve kako bi mogla da kupi energente, čime je vještački održana ogromna potražnja za američkom valutom čak i bez zlatne podloge.
Funkcionisanje međunarodnog platnog sistema i uloga SWIFT-a
Današnji međunarodni platni sistem nije samo neutralna mreža za prenos novca, već kompleksna hijerarhija kojom dominiraju zapadne institucije. Ključna karika u tom lancu je SWIFT (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication). Osnovan 1973. godine sa sjedištem u Belgiji, SWIFT je zamišljen kao globalni servis za sigurnu razmjenu finansijskih poruka. On sam po sebi ne prenosi novac, već šalje standardizovane instrukcije bankama o tome ko kome treba da uplati sredstva. Iako je tehnički lociran u Evropi, SWIFT je pod snažnim regulatornim i političkim uticajem SAD, što mu daje ulogu “finansijske policije” svijeta.
Kada neka banka iz Crne Gore, na primjer, vrši plaćanje u dolarima prema partneru u Kini, taj novac zapravo ne putuje direktno između te dvije zemlje. Transakcija mora proći kroz takozvane korespondentske banke, koje su gotovo uvijek ili velike američke banke ili povezane na njih sa sjedištem u New Yorku. Taj proces se naziva “kliring” (clearing) i predstavlja proces prebijanja međusobnih obaveza i potraživanja. Budući da se svaki dolarski kliring završava na američkom tlu, vlasti u Washingtonu imaju tehničku mogućnost da prate, nadziru, pa čak i blokiraju bilo koju transakciju koja se vrši u njihovoj valuti, bez obzira na to gdje se pošiljalac i primalac nalaze.
Ova centralizacija stvorila je situaciju u kojoj je globalna trgovina neraskidivo vezana za američku finansijsku infrastrukturu. Čak i kada se trgovina ne obavlja sa američkim firmama, ona se obavlja preko američkih “čvorova”. To znači da isključenje iz SWIFT sistema ili blokada korespondentskih računa za jednu zemlju znači potpuni finansijski egzil. Bez pristupa ovoj mreži, država postaje nesposobna da uvozi hranu, ljekove ili izvozi svoje resurse, što je moć koja prevazilazi efekte mnogih vojnih operacija.
“Prekomjerna privilegija” i njena važnost za američku moć
Koncept koji ekonomisti nazivaju “prekomjerna privilegija” (exorbitant privilege) predstavlja kamen temeljac američkog globalnog uticaja. Ova privilegija proističe iz činjenice da SAD mogu da štampaju valutu koja je svima drugima potrebna kao rezerva. Dok druge države moraju da proizvedu i izvezu robu (npr. čelik, naftu ili automobile) da bi zaradile dolare, SAD te iste dolare mogu jednostavno da emituju. To im omogućava da decenijama održavaju ogroman trgovinski deficit, kupujući od ostatka svijeta više nego što mu prodaju, plaćajući taj dug novcem koji sami kreiraju.
Osim trgovinske prednosti, ovaj sistem direktno finansira američku vojnu i političku dominaciju. Budući da strane centralne banke drže svoje rezerve u američkim državnim obveznicama, one zapravo pozajmljuju novac američkoj vladi. Na taj način, ostatak svijeta, uključujući i rivale poput Kine ili Rusije, indirektno finansira američki budžet, a time i njenu vojsku. To je kružni proces u kojem globalna potražnja za dolarom omogućava SAD-u da se zadužuje po izuzetno niskim kamatnim stopama, što bi za bilo koju drugu državu sa sličnim nivoom duga bilo nemoguće.
Konačno, najznačajniji aspekt ove privilegije u modernom dobu je korišćenje dolara kao oružja (weaponization of finance). U trenutku kada neka država postane geopolitički suprostavljena interesima Washington-a, njena dolarska imovina može biti zamrznuta ili konfiskovana. Upravo je zamrzavanje ruskih deviznih rezervi 2022. godine poslužilo kao alarm za zemlje BRIKS-a. To je bio trenutak u kojem je postalo jasno da dolar više nije “sigurna luka” i neutralno sredstvo razmjene, već instrument političkog pritiska. Upravo tu se otvara prostor za teorije i projekte u okviru BRIKS-a, koji u takvom poretku vidi neodrživu strukturu koja se mora zamijeniti nečim novim i pravednijim.
Tehnopolitika 