Piše: mr Dejan Abazović

Dubrovačka Republika, jedna od najorganizovanijih gradskih država na istočnoj obali Jadrana, od 14. do početka 19. vijeka održavala je složene, višeslojne odnose sa zaleđem koje danas pripada Crnoj Gori. Ti odnosi, oblikovani trgovačkim interesima, vjerskim razlikama, ali i međusobnim kulturnim prožimanjem, predstavljaju važan segment istorije regiona. Dubrovačka diplomatija bila je izuzetno vješta u balansiranju između moćnih susjeda – Osmanskog carstva, Mletačke Republike i raznih lokalnih sila, uključujući vladare Zete, Balšiće, Crnojeviće i kasnije mitropolitsku Crnu Goru pod vlašću Petrovića.

Trgovački pragmatizam i putevi interesa

Ekonomija Dubrovačke Republike bila je snažno povezana sa zaleđem. Crnogorski krajevi – naročito oblasti Nikšića, Grahova, Zete, kao i teritorije Stare Crne Gore – predstavljali su prirodni prostor za razmjenu robe. Još u 14. vijeku, u vrijeme vladavine Balšića, Dubrovčani su uspostavili trgovačke privilegije i puteve koji su vodili ka unutrašnjosti. Postoji dokument iz 1373. godine, u kojem se pominju ugovori o slobodnoj trgovini sa gospodinom Žarkom Balšićem, gdje se Dubrovčanima garantuje slobodan prolaz kroz Zetu i zaštita njihovih trgovačkih karavana.

Dubrovčani su takođe intenzivno sarađivali sa Crnojevićima, posebno u pogledu trgovine solju, koja je bila izuzetno važna roba u to doba. U pismu koje datira iz 1481. godine, Ivan Crnojević, vladar Zete, piše dubrovačkom Senatu u vezi s trgovinom soli i prenosa robe ka Skadru, potvrđujući ekonomski interes koji je prevazilazio tadašnje vjerske i političke razlike. Dubrovnik je bio ključna luka za izvoz soli iz Jadrana u unutrašnjost Balkana.

Diplomatija prema vladikama

Nakon pada Zete pod Osmansku vlast, jedini slobodan pravoslavni prostor u zaleđu Dubrovnika ostaje Mitropolija cetinjska, predvođena vladikama iz kuće Petrović. U 18. vijeku, posebno za vrijeme vladike Danila I i vladike Save Petrovića, dubrovački Senat održava redovnu diplomatsku prepisku s Cetinjem. U Državnom arhivu u Dubrovniku sačuvana su brojna pisma (pisana na srpskom, italijanskom, a ponekad i na grčkom jeziku) u kojima vladike traže pomoć u hrani, oružju ili lijekovima, naročito tokom ratova protiv Turaka ili u periodima gladi.

U pismu iz 1740. godine, vladika Danilo zahvaljuje dubrovačkoj vladi na pomoći u žitu i soli poslatoj cetinjskom manastiru, naglašavajući značaj ove podrške za opstanak stanovništva. Iako formalno strogo katolička država, Dubrovnik je pokazivao visok stepen diplomatskog realizma kada su interesi neutralnosti, trgovine i očuvanja stabilnosti na granicama bili u pitanju. To je značilo i održavanje dobrih odnosa sa pravoslavnim vladikama kao ključnim akterima u zaleđu.

Kultura i obrazovanje – tihi mostovi

Iako su vjerske razlike bile institucionalno izražene – Dubrovnik nije dopuštao pravoslavne bogomolje unutar gradskih zidina – kulturni uticaj između dviju strana bio je primjetan. Mnogi crnogorski učenjaci i sveštenici (poput monaha iz manastira Morače ili Cetinja) dolazili su u Dubrovnik radi štampanja knjiga, popravke crkvenih predmeta (ikona, bogoslužbenih sasuda), ili nabavke papira, pergamenta i boja.

Poznat je slučaj štampanja psaltira za potrebe cetinjskog manastira u 17. vijeku, gdje dubrovački majstori sarađuju sa crnogorskim kaluđerima na obnavljanju i izradi rukopisa. Ovi kontakti su zabilježeni u inventarima dubrovačkih radionica i svjedoče o živahnoj kulturnoj razmjeni uprkos formalnim ograničenjima. Takođe, dubrovački trgovci su često bili posrednici u nabavci knjiga i obrazovnog materijala za crnogorske manastire.

Paštrovići kao međuspona

Posebnu ulogu u ovim odnosima imali su Paštrovići, teritorijalna zajednica između Budve i Bara. Ova oblast je kroz istoriju uživala relativnu autonomiju i povremeno se oslanjala i na Dubrovnik i na Crnu Goru, u zavisnosti od političke situacije i sopstvenih interesa. U ugovoru iz 1423. godine, čuva se podatak da su Paštrovići zatražili zaštitu Dubrovačke Republike, u zamjenu za vojnu lojalnost i pravo na autonomno unutrašnje uređenje. Taj dokument se nalazi u zbirci Acta Consilii Maioris u Državnom arhivu Dubrovnika.

Ova zajednica, iako pravoslavna po vjeri, često je igrala ulogu tampon zone između različitih političkih i vjerskih svjetova – svjedočeći o fluidnosti identiteta i složenim međusobnim odnosima. Njihova pozicija im je omogućavala da budu važan kanal komunikacije i trgovine između Dubrovačke Republike i crnogorskog zaleđa.

Sava Vladislavić Raguzinski i Crna Gora

Sava Vladislavić je igrao ključnu ulogu u uspostavljanju i razvoju ranih diplomatskih veza između Ruske Imperije i Crne Gore, posebno za vrijeme vladavine Petra Velikog. Crna Gora, kao jedini preostali slobodni pravoslavni entitet u zaleđu Osmanskog carstva na Balkanu, predstavljala je strateški interes za Rusiju u njenoj borbi protiv Osmanlija.

Godine 1711. Petar Veliki je poslao Savu Vladislavića na važnu diplomatsku misiju, sa zadatkom da posjeti Vlašku i Crnu Goru, kako bi podstakao pravoslavno stanovništvo na ustanak protiv Osmanskog carstva. Iako nema direktnih zapisa o njegovom boravku na Cetinju kod Vladike Danila I Petrovića, poznato je da je uspostavio direktnu komunikaciju sa crnogorskim vladarom, prenoseći rusku podršku i obećanja o pomoći. Kroz ovu misiju, Sava Vladislavić je praktično postao jedna od centralnih figura u pokretanju rusofilskih tendencija u Crnoj Gori, koje će u narednim vjekovima imati dalekosežne posljedice po istoriju Crne Gore. Njegova sposobnost da komunicira sa balkanskim stanovništvom i razumije njihove prilike bila je neprocjenjiva za ruske interese.

Pored diplomatskih aktivnosti, Sava Vladislavić je bio poznat i kao veliki dobrotvor pravoslavnih manastira i crkava širom Balkana. Njegova finansijska i materijalna pomoć bila je usmjerena na podršku vjerskim institucijama u njegovom rodnom kraju, uključujući i one na teritoriji današnje Crne Gore i susjedne Hercegovine. Manastiri u Boki Kotorskoj, poput onih u Herceg Novom, imali su koristi od njegovih donacija. Slanje crkvenih knjiga, bogoslužbenih predmeta i drugih potrebnih stvari iz Rusije na Balkan, uključujući i Crnu Goru, svjedoči o njegovoj trajnoj brizi za pravoslavnu zajednicu i kulturnom prožimanju.

Trgovina, koristi i kulturna razmjena

Odnosi između Dubrovačke Republike i teritorija današnje Crne Gore nijesu bili jednostavni, ali su bili kontinuirani, praktični i višeslojni. Uspostavljeni na temeljima trgovine, uzajamne koristi i kulturne razmjene, ti kontakti su prevazilazili formalne vjerske granice. Arhivska građa iz Dubrovnika i Cetinja jasno pokazuje da su čak i u vrijeme političke nestabilnosti, epidemija i ratova, postojali kanali saradnje i međusobnog poštovanja. U tom smislu, ovi odnosi predstavljaju važno poglavlje zajedničke istorije jugoistočne Evrope, koje i danas zaslužuje pažnju – ne kroz prizmu ideologije, već kroz razumijevanje realnosti jednog dugotrajnog istorijskog dijaloga i složene međuovisnosti regiona.