Piše: mr Dejan Abazović

Kako to obično biva kada me nešto zainteresuje onda moram da odgovorim sebi na neka pitanja, koja, po dubini i širini, temu kojom se bavim osvijetle do nivoa da mi se čini da mi je dovoljno da mogu reći da sam je razumio. U ovom slučaju da shvatim državu i posebno vrijeme u kojem su živjela i formirala se takva dva velikana srpskog roda, istovremeno Hercegovca, kao što su Sava Lukić Vladislavić i Ruđer Bošković, o kojima sam pisao u prethodna dva teksta. Upravo zbog toga sam se odlučio napisati još dva teksta o Dubrovačkoj Republici, od kojih je prvi u nastavku.

Osnivači i rani period

Prvi sloj stanovništva koji je formirao Dubrovnik činili su romanski izbjeglice iz antičkog grada Epidaura (današnji Cavtat). Nakon što je Epidaur uništen u 7. vijeku (pretpostavlja se pod naletom Avara i Slovena), preživjeli su se sklonili na obližnje stjenovito poluostrvo Laus (kasnije Ragusium), koje je bilo lakše za odbranu. Oni su donijeli sa sobom romanizovanu kulturu i jezik.

Gotovo istovremeno, u podnožju brda Srđ, naselio se slovenski živalj. To naselje je dobilo ime Dubrava, po hrastovim šumama koje su ga okruživale. Dva naselja – romansko na rtu i slovensko na kopnu – bila su u početku odvojena uskim morskim kanalom. Vremenom, taj kanal je zatrpan (danas je to čuvena ulica Stradun), što je dovelo do spajanja dva naselja u jedinstveni grad, koji je preuzeo slovenski naziv Dubrovnik, dok je romanski naziv Ragusa ostao u upotrebi, naročito u međunarodnoj komunikaciji. Proces spajanja i postepene slovenske dominacije bio je dugotrajan, a romansko stanovništvo se asimilovalo u slovensko.

Vremenom se Dubrovnik razvijao u značajan pomorski i trgovački centar, postajući ključna tačka na jadranskoj obali zahvaljujući svojoj geografskoj poziciji i preduzimljivosti stanovnika. Dubrovačka Republika, poznata i kao Respublica Ragusina, razvila se oko grada Dubrovnika. Iako je grad postojao od 7. vijeka, Republika je svoju formalnu nezavisnost stekla tek u 14. vijeku. Kroz vjekove je usavršavala svoje pomorske, trgovačke i diplomatske vještine, što joj je omogućilo opstanak i prosperitet. Iako je nominalno bila pod okriljem različitih velikih sila (Bizanta, Ugarske, Aragonaca, Osmanskog carstva), Dubrovačka Republika je uspijevala da očuva unutrašnju autonomiju i neutralnost zahvaljujući vještoj diplomatiji. Njen nezavisni put trajao je sve do 1808. godine, kada ju je ukinuo Napoleon.

Organizacija vlasti i društvena struktura

Vlast u Dubrovačkoj Republici bila je skoncentrisana u rukama malobrojne vlastele (patricijata), a dubrovački zakoni i Statut iz 1272. spadaju među najstarije pravne dokumente tog vremena. Dubrovačka Republika bila je jedna od najuređenijih i kulturno najnaprednijih država na istočnoj obali Jadrana, čija se moć ogledala ne samo u trgovini, već i u književnosti, diplomatiji i visokom stepenu urbanog razvoja. Iako je bila izuzetno organizovana aristokratska država i specifičan primjer političke mudrosti, diplomatske neutralnosti i trgovačkog prosperiteta, njena stvarna slika bila je mnogo nijansiranija od stroge isključivosti. Dubrovnik je uspješno balansirao između državno prihvaćenog katoličkog karaktera (prim.aut. ovim se jasno naglašava službeni status i uticaj katoličanstva na zakonodavstvo, upravu i društveni život Republike) i realnosti suživota sa pravoslavnim, muslimanskim i jevrejskim stanovništvom iz okolnih zemalja.

Trgovci i koegzistencija

Najveći broj pravoslavaca koji su imali kontakta sa Dubrovnikom dolazili su iz njegovog zaleđa – iz današnje Hercegovine, Bosne, Crne Gore i Srbije. To su bili prvenstveno trgovci, nosioci robe, zanatlije, a ponekad i vojnici u službi drugih država. Dubrovnik je bio glavna luka i trgovački centar kroz koji su trgovci mogli dolaziti do Zapadne Evrope. Iako pravoslavcima nije bilo dozvoljeno da se stalno nastanjuju unutar samog Starog grada niti da podižu bogomolje, mnogi su živjeli u njegovoj okolini – u Pločama, Gružu, Koločepu, pa čak i u Konavlima. Uprkos formalnim ograničenjima, pravoslavci su igrali ključnu ulogu u razvoju trgovine, a njihova prisutnost bila je tiho prihvaćena sve dok nije remetila političku ravnotežu ili izazivala otvorene vjerske tenzije.

Vjerska ograničenja i pragmatizam

Dubrovačka Republika je bila čvrsto katolička država, pod duhovnim autoritetom Rima. Svi nosioci vlasti morali su biti rimokatolici, a članstvo u patricijatu (plemstvu) bilo je rezervisano isključivo za pripadnike katoličke vjere. Pravoslavnim hrišćanima i muslimanima nije bilo dozvoljeno podizanje vlastitih bogomolja unutar gradskih zidina, niti im je bilo dopušteno noćenje unutar njih. Jedini izuzetak bili su Jevreji, koji su imali svoju sinagogu unutar grada. Ipak, pravoslavne zajednice nisu bile formalno proganjane. Mogle su da praktikuju vjeru u tišini, u privatnim prostorima, ili u naseljima van glavnog gradskog jezgra. Neke crkve u okolini Dubrovnika (npr. u Župi dubrovačkoj ili Konavlima) bile su posvećene pravoslavnim svecima i korišćene od strane lokalnog stanovništva pravoslavne vjere.

Dubrovačke vlasti bile su prvenstveno pragmatične, a ne ideološki rigidne, što je za to vrijeme bila izuzetno važna odlika. Njihov primarni cilj bio je očuvanje stabilnosti i nezavisnosti Republike, posebno u odnosu na moćne susjede – Osmansko carstvo i Mletačku Republiku. Ova pragmatičnost, iako nije podrazumijevala potpunu vjersku toleranciju u modernom smislu, dovela je do specifičnog oblika koegzistencije s pripadnicima drugih vjera, što je u srednjovjekovnoj Evropi bilo rijetko. Ova politika je bila nužna za ekonomski opstanak Dubrovnika i, iako nije značila punu vjersku ravnopravnost, omogućila je značajnu slobodu kretanja i obavljanja poslova za pripadnike drugih vjera na dubrovačkoj teritoriji i s dubrovačkim trgovcima. Odnos prema inovjercima više je bio funkcionalna koegzistencija i prilagođavanje, s ciljem očuvanja ekonomske i političke stabilnosti, nego vjerska tolerancija kakvu shvatamo danas.

Izgradnja pravoslavnih hramova

Prvi pravoslavni hram unutar zidina Starog grada u Dubrovniku, Srpska pravoslavna crkva Svetog Blagoveštenja, sagrađena je relativno kasno, 1877. godine. Nju je podigla Srpska pravoslavna crkvena opština Dubrovnik, uz značajan trud i zalaganje, na ruševinama starih palača dubrovačke vlastele u ulici Od Puča 8. Iako su pravoslavne bogomolje postojale izvan zidina (najstarija na Posatu od 1800. godine, te crkva na Boninovu od 1848.), tek je u drugoj polovini 19. vijeka, pod vlašću Austrougarske monarhije i u promijenjenim političkim okolnostima nakon ukidanja Dubrovačke Republike (1808.), omogućena izgradnja pravoslavne crkve unutar samog gradskog jezgra.

Primjeri individualnih sudbina

Priča o porodici Bošković ilustruje put integracije u dubrovačko društvo. Otac poznatog naučnika Ruđera Boškovića, Nikola Bošković, doselio se iz pravoslavnog zaleđa istočne Hercegovine. Po dolasku u Dubrovnik, Nikola je prihvatio katoličku vjeru, što je bio neophodan uslov za potpunu društvenu i ekonomsku integraciju, sticanje građanskih prava, pristupanje esnafima i napredovanje u trgovini. Nikola je kao mladić stupio u službu bogatog trgovca Rada Gleđevića, gdje je učio zanat, a kasnije je postao samostalan i ugledan trgovac. Njegov brak sa Pavlom Betere, ćerkom bogatog trgovca i pjesnika Bara Betere, dodatno ga je učvrstio u dubrovačkom građanskom društvu, simbolizujući spoj balkanskog zaleđa i mediteranskog Dubrovnika, što je kasnije oblikovalo i identitet njegovog sina Ruđera. Tokom svojih trgovačkih putovanja, Nikola je obilazio srpske zadužbine i manastire. U manastiru Mileševi je od Turaka kupio srebrnu kutiju ispisanu ćirilicom (con lettere serviane), u kojoj se čuvao komad Hristovog krsta koji je monasima darovala sultanija Mara, ćerka despota Đurđa. Ova relikvija se i danas čuva u Dubrovniku, u riznici dubrovačke Katedrale Uznesenja Marijina – stolne crkve u srcu Starog Grada. U Mileševi je kupio i ruku Svetog Save (dio moštiju), koja je izgubljena na putovanjima. Istoričar Svetog Ilirika Filip Ričeputi, koji je u Dubrovniku boravio početkom 18. vijeka, ga je zamolio da mu ukratko opiše Rašku i njene manastire. Tako je na osnovu njegovih kazivanja nastalo djelo (ital. Relatione dei monasterij della provincia di Rassia – Staroraška sjećanja).

Za razliku od Nikole Boškovića, Sava Lukić Vladislavić-Raguzinski je sačuvao svoje pravoslavno nasljeđe i, kao takav, izgradio izuzetnu diplomatsku karijeru na svjetskom nivou. Iako je i on bio povezan sa Dubrovnikom kroz trgovinu, njegov životni put odveo ga je daleko od uobičajenih puteva dubrovačkih trgovaca. Njegovo pravoslavno porijeklo i duboko poznavanje balkanskih prilika i naroda bili su ključni aduti koji su ga preporučili ruskom dvoru Petra Velikog. Upravo kao pravoslavni Srbin iz Hercegovine, sa dubrovačkim trgovačkim iskustvom, Vladislavić je postao nezamjenjiv savjetnik za pitanja Osmanskog carstva i pravoslavnog istoka, uspješno obavljajući kompleksne diplomatske misije koje su oblikovale rusku spoljnu politiku i uticale na sudbinu pravoslavnih naroda pod osmanskom vlašću.

Koegzistencija, a ne utopija jednakosti

Život pravoslavaca u Dubrovačkoj Republici bio je obilježen specifičnim ograničenjima, ali ne i potpunim isključenjem iz društvenog i ekonomskog života. U okvirima tadašnje Evrope, Dubrovnik je pokazivao zavidan stepen pragmatizma i fleksibilnosti u odnosima s drugim konfesijama, iako im nije davao punu građansku ravnopravnost. Upravo zbog toga, doseljenici pravoslavne vjere često su se odlučivali na prelazak u rimokatoličku vjeru kako bi se potpuno integrisali u dubrovačko društvo i iskoristili sve ekonomske i političke mogućnosti. U tom smislu, Dubrovnik nije bio utopija jednakosti, ali je za svoje vrijeme predstavljao napredan prostor složene koegzistencije – gdje su ekonomski interesi i potreba za stabilnošću nadilazili vjersku isključivost karakterističnu za veći dio Evrope. Upravo ta kompleksnost i balansiranje između stroge katoličke doktrine i pragmatičnih trgovačkih potreba čini Dubrovnik istorijski zanimljivim i relevantnim za razumijevanje odnosa moći, religije i trgovine u predmodernom periodu.