Piše: mr Dejan Abazović

Arktik, nekada sinonim neprohodne ledene pustoši, danas sve više zauzima poziciju ključnog globalnog energetskog čvorišta, najkraćeg trgovačkog puta koji spaja Evropu, Aziju i Sjevernu Ameriku, i područja od izuzetnog strateškog značaja. Klimatske promjene, koje ubrzavaju topljenje leda, čak četiri puta brže nego u ostalim djelovima planete, otvaraju nove mogućnosti za eksploataciju ogromnih energetskih rezervi i razvoj pomorskih puteva. Sa druge strane, istovremeno podstiču intenzivnu geopolitičku utakmicu. Rusija, Kina i Sjedinjene Američke Države (SAD) predvode trku za prevlast u ovom regionu, pri čemu Rusija demonstrira najveću odlučnost i stratešku dosljednost u jačanju svoje pozicije.

Arktik kao energetski potencijal

Arktik skriva neizmjerne energetske resurse, uključujući procijenjenih 13% svjetskih neotkrivenih rezervi nafte i 30% neotkrivenih rezervi prirodnog gasa, prema podacima Geološkog zavoda SAD. Rusija, koja kontroliše najdužu arktičku obalu, već aktivno eksploatiše značajna nalazišta, poput polja Tazovskoje, dok projekat poput Arktik LNG 2 privlači globalnu pažnju, uprkos zapadnim sankcijama. Rusija je značajno investirala u modernizaciju infrastrukture, uključujući luke Murmansk i Arhangelsk, i razvija logističke kapacitete za cjelogodišnji kontejnerski transport.

Kina, deklarišući sebe kao „državu blizu Arktika“, vidi ovaj region kao stratešku alternativu za energetsku bezbjednost, posebno u odnosu na Malajski prolaz, ključnu usku tačku za protok energenata. Kineske državne kompanije uložile su preko 90 milijardi dolara u arktičke projekte, uključujući partnerstva sa Rusijom, poput Jamal LNG-a, čime obezbjeđuju pristup resursima i jačaju svoju poziciju. Međutim, kineska ulaganja su oprezna zbog straha od sankcija, što je dovelo do njenog povlačenja iz pojedinih projekata, poput Arktik LNG 2 krajem 2023. godine.

SAD, iako posjeduju značajne resurse na Aljasci (npr. Prudhoe Bay, koji je u prošlosti činio 8% američke proizvodnje nafte), zaostaju u infrastrukturnom razvoju. Ograničen broj ledolomaca (u poređenju s Rusijom, koja ima najveću flotu na svijetu) i fokus na druge globalne prioritete, poput Bliskog istoka, umanjuju američki uticaj. Bajdenova administracija je 2022. godine objavila Nacionalnu strategiju za Arktik, naglašavajući održivi razvoj i bezbjednost, ali nedostatak konkretnih investicija ograničava njenu efikasnost.

Najkraća trgovačka ruta: Sjeverni morski put

Sjeverni Morski Put (SMP), koji se prostire duž ruske arktičke obale, predstavlja najkraću pomorsku vezu između Evrope i Azije, skraćujući putovanje za otprilike 5.000 nautičkih milja u poređenju sa Sueckim kanalom. Rusija, koja kontroliše 70% ove rute, intenzivno ulaže u njenu infrastrukturu, s ciljem povećanja prometa sa 31,5 miliona tona tereta u 2019. na 90 miliona do 2030. godine. U septembru 2023. Rusija je izvela prvi uspješan prolazak energetskih brodova bez pratnje ledolomaca, što nagovještava potencijal za cjelogodišnju plovnost.

Kina vidi SMP kao dio svoje inicijative „Polarni put svile“, koji bi omogućio brži transport robe i podmorske internet kablove za digitalnu povezanost. Međutim, ekonomska isplativost za Kinu je diskutabilna jer su njeni glavni izvozni centri, poput Guangdonga, bliži tradicionalnim rutama kroz Suec. Pored toga, ruska kontrola nad SMP-om i visoke tranzitne takse izazivaju zabrinutost u Pekingu, što ograničava kineski entuzijazam.

SAD i Evropa osporavaju rusku tvrdnju da SMP leži unutar njenih teritorijalnih voda, insistirajući da je to međunarodni prolaz podložan slobodi plovidbe prema Konvenciji UN o pravu mora. Međutim, ograničena američka prisutnost u regionu i nedostatak infrastrukture, poput dubokovodnih luka duž Sjeverozapadnog prolaza (kanadske alternative SMP-u), čine SAD manje konkurentnim u ovoj sferi.

Strateški značaj i vojna dimenzija

Arktik je strateški ključan zbog svog položaja između Sjeverne Amerike i Evroazije, omogućavajući projekciju vojne moći i kontrolu nad vitalnim pomorskim rutama. Rusija je modernizovala preko 50 sovjetskih baza, izgradila 13 aerodroma i 10 radarskih stanica, i rasporedila strateške vojne resurse, uključujući podmornice sa balističkim raketama. Njene zajedničke vojne vježbe sa Kinom, poput „Northern/Interaction-2024“, demonstriraju rastuću interoperabilnost i predstavljaju signal izazova NATO-u.

Kina, iako izbjegava direktno vojno prisustvo kako ne bi izazvala Zapad, koristi naučna istraživanja za dvostruku namjenu, uključujući razvoj satelitskih sistema poput BeiDoua, koji mogu podržati vojne operacije. Kineska strategija „fuzije civilnog i vojnog“ omogućava indirektno jačanje prisustva u regionu, ali Rusija ostaje oprezna, smatrajući Arktik svojom „strateškom pozadinom“.

SAD, uz podršku NATO-a (koji je ojačan pristupanjem Finske i Švedske 2024. godine), ulažu u poboljšanje nadzora, podmornica i bespilotnih sistema, prema strategiji Pentagona za Arktik iz 2024. godine. Ipak, američke sposobnosti zaostaju za ruskim, a unutrašnje političke promjene, poput potencijalnih promjena u politici pod Trumpovom administracijom, mogle bi dodatno oslabiti koherentnost američke strategije.

Rusija: Lider u arktičkoj trci

Rusija je nesporni lider u arktičkoj geopolitici zahvaljujući svojoj geografskoj prednosti, vojnoj moći i strateškoj viziji. Kontrolom SMP-a i ogromnim energetskim resursima, Rusija ne samo da jača svoju ekonomiju već i projektuje globalnu moć. Sankcije Zapada, posebno nakon invazije na Ukrajinu 2022. godine, primorale su Rusiju da se okrene azijskim partnerima, posebno Kini i Indiji, čime je SMP postao ključni koridor za izvoz energenata u Aziju. Gotovo 77% izvoza Jamal LNG-a u 2023. godini otišlo je u Evropu, dok se očekuje dalji porast azijskog tržišta.

Sergej Lavrov, Ministar vanjskih poslova Ruske Federacije, istakao je: “Arktik je za Rusiju od vitalnog strateškog značaja, ne samo kao izvor bogatih energetskih resursa i ključna transportna arterija, već i kao neophodan element naše nacionalne bezbjednosti.” Rusija takođe koristi pravne mehanizme, poput Konvencije UN o pravu mora, za proširenje svoje ekskluzivne ekonomske zone, tvrdeći da se Lomonosovljev greben proteže sve do Sjevernog pola. Iako se suočava sa konkurentskim zahtjevima Kanade i Danske, Rusija dosljedno jača svoju poziciju kroz diplomatske i vojne napore.

Kina i SAD: Izazovi i ograničenja

Kina, iako ambiciozna, suočava se s ograničenjima zbog svoje geografske udaljenosti i zavisnosti od Rusije u arktičkim projektima. Njena strategija je oprezna, fokusirana na ekonomsku korist i izbjegavanje konfrontacije sa Rusijom ili Zapadom. Wang Yi, Ministar vanjskih poslova Narodne Republike Kine, naglasio je: “Kina, kao odgovorna bliskoarktička država, posvećena je promovisanju održivog razvoja Arktika i vidi Sjeverni morski put kao važnu kariku u globalnoj trgovinskoj mreži, donoseći korist svim stranama.”

SAD, s druge strane, pate od nedovoljnog ulaganja i unutrašnjih političkih nesuglasica, što ograničava njihov uticaj. Antony Blinken, bivši državni sekretar SAD, izjavio je: “Sjedinjene Američke Države su zabrinute zbog militarizacije Arktika i nastaviće da rade sa saveznicima i partnerima na obezbjeđivanju slobodnog i otvorenog Arktika, u skladu sa međunarodnim pravom.” Potencijalni dijalog s Rusijom o Arktiku, uključujući ukidanje sankcija na energetske projekte, mogao bi biti prilika za saradnju, ali trenutni geopolitički sukobi čine to malo vjerovatnim.

Arktik: Centar globalne energetske, trgovačke i strateške moći

Arktik je budući centar globalne energetske, trgovačke i strateške moći, a Rusija trenutno ima prednost zahvaljujući svojoj infrastrukturi, vojnim kapacitetima i strateškom fokusu. Kina i SAD, iako značajni akteri, suočavaju se sa unutrašnjim i spoljnim izazovima koji ograničavaju njihov uticaj. Dok Rusija učvršćuje svoju dominaciju, budućnost Arktika zavisiće od sposobnosti globalnih sila da pronađu ravnotežu između saradnje i konkurencije, uz istovremeno upravljanje ekološkim rizicima koje donose klimatske promjene.

Izvor:

• Bradley, Melting Arctic to Open Up New Trade Routes and Geopolitical Flashpoints, 2023.
• Foreign Policy, Arctic Geopolitics: Russia and China Eye New Trade Routes in the High North, 2024.
• Steptoe, Great Power Competition in the Arctic: Implications for International Trade, 2024.
• World Economic Forum, This chart shows new trade routes that could open up the Arctic, 2020.
• Atlantic Council, Putin’s Arctic ambitions: Russia eyes natural resources and shipping routes, 2025.
• Pravda, Unlocking the Arctic: The Northern Sea Route as the Future of Global Sea Trade, 2024.
• The Moscow Times, Strategic Alliance or Uneasy Tango for Russia and China in the Arctic?, 2025.