https://eagleeyeexplore.com/beachhead-for-the-heart-of-the-balkans/
Piše: Zoran Čvorović

Da li je Crnoj Gori, prema zvaničnim planovima Ankare, dodijeljena uloga svojevrsnog uporišta za sprovođenje neo-otomanske doktrine „strateške dubine“?

U jednom od prethodnih tekstova već sam istakao da se u savremenoj turskoj neo-otomanskoj spoljnopolitičkoj doktrini „strateške dubine“, prema našem najpoznatijem orijentalisti Darku Tanaskoviću, Balkan označava kao jedan od tri prioritetna strateška regiona (uz Kavkaz i Bliski istok) koji su istorijski bili dio Otomanskog carstva. To potvrđuje i direktor ljubljanskog Međunarodnog instituta za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES), Aljaž Bahhtijar, koji naglašava da „Turska, kao nasljednik Otomanskog carstva, ima moralnu odgovornost da pomogne balkanskim zemljama“.

RAJSKO MJESTO ZA PRANJE SUMNJIVOG NOVCA

Među balkanskim zemljama, Crna Gora izgleda ima poseban značaj za Tursku. Nekoliko faktora doprinosi tome da Crna Gora dobije ulogu, u planovima zvanične Ankare, svojevrsnog uporišta za sprovođenje neo-otomanske doktrine „strateške dubine“ u srcu Balkana. Ukratko, to su:
– Povoljan saobraćajno-geografski položaj jadranske, tj. mediteranske obalske države, koja se graniči sa članicom EU, kao i sa većinom balkanskih zemalja (osim Sjeverne Makedonije i Bugarske) gdje muslimani čine većinu stanovništva ili značajnu manjinu;
– Značajan udio muslimanskog stanovništva unutar same Crne Gore (19,99% ili 124.668 prema popisu iz 2023. godine); štaviše, muslimansko stanovništvo u Crnoj Gori je pretežno kompaktno naseljeno na jugoistoku, istoku i sjeveru zemlje—uglavnom duž granice sa Albanijom, koja, kao „seizmograf balkanskih kretanja“, ima prioritet na Balkanu za Tursku prema tvorcu doktrine „strateške dubine“, Ahmetu Davutoğluu (“prvenstveno zbog smanjenja i odbacivanja grčkog i italijanskog uticaja“, D. Tanasković, Neo-otomanizam: Doktrina i spoljnopolitička praksa, Beograd, 2010);
– Zajedničko članstvo Crne Gore i Turske u NATO alijansi;
– Njihova zajednička posvećenost članstvu u Evropskoj uniji;
– Povoljno investiciono okruženje (najniža stopa poreza na dobit u regionu od 9% i minimalne administrativne barijere za strane investicije);
– Odsustvo institucionalnog mehanizma koji osigurava provjeru i transparentnost stranih investicija, i povezani međunarodni imidž Crne Gore kao „raja“ za ulaganje sumnjivog kapitala i „pranje novca“.

NEUPITNI PRAGMATIZAM SPOLJNE POLITIKE TURSKE

Da bi se razumjela sveobuhvatna aktivnost Turske u Crnoj Gori u proteklih 5–6 godina, posebno je značajan sljedeći uvid orijentaliste Darka Tanaskovića: „U sprovođenju spoljne politike zasnovane na principima doktrine ‘strateške dubine’, koja je ušla u intenzivnu fazu krajem prve decenije 21. vijeka, Turska nastoji da iskoristi sve komparativne prednosti svog geostrateškog položaja, ekonomske snage, vojne moći i polivalentnog civilizacijskog identiteta.” Takođe treba napomenuti da se neo-otomansku spoljnu politiku moderne Turske, Tanaskovićevim riječima, karakteriše „neupitni pragmatizam“.

Shodno tome, Turska djeluje u Crnoj Gori na više različitih, ali međusobno povezanih frontova, koristeći i sopstvene komparativne prednosti i one Crne Gore — iako interpretirane kroz prizmu regionalne balkanske dimenzije neo-otomanizma.

Počeci bliske spoljnopolitičke saradnje između Turske i Crne Gore datiraju od proglašenja crnogorske nezavisnosti 2006. godine. Konkretno, Turska je bila sedma zemlja koja je priznala nezavisnost Crne Gore, 12. juna. Da Turska i Crna Gora održavaju veoma bliske spoljne odnose, vidljivo je i iz činjenice da je Crna Gora jedina zemlja koja je potpisala sporazum sa Turskom o diplomatskoj i konzularnoj pomoći. Prema tom sporazumu, turske diplomatske i konzularne misije u 25 zemalja pružaju pomoć crnogorskim građanima, jer Crna Gora nema diplomatsko-konzularno predstavništvo u tim zemljama. Ovaj sporazum je potpisan nakon pada Đukanovićevog režima, u avgustu 2021. godine.

KORONA VIRUS DIPLOMATIJA

Interesantno je da se prva posjeta predsjednika Erdoğana Crnoj Gori dogodila nakon pokreta „litije“ i pobjede opozicije na parlamentarnim izborima u avgustu 2020. Iako je posjetio Crnu Goru na poziv tadašnjeg šefa države Mila Đukanovića, Recep Tayyip Erdoğan se 28. avgusta 2021. sastao ne samo sa predsjednikom Crne Gore, već i sa novim premijerom Zdravkom Krivokapićem i predsjednikom Narodne skupštine, Aleksom Bečićem. Poseban sastanak je takođe organizovan između turskog predsjednika i članova Bošnjačke stranke u crnogorskom parlamentu, predvođenih liderom stranke Ervinom Ibrahimovićem.

Intenziviranje međudržavne saradnje između Crne Gore i Turske poklopilo se sa periodom pandemije COVID-19. Turska je iskoristila pandemiju da dodatno proširi svoj uticaj u brojnim zemljama kroz takozvanu korona virus diplomatiju, koja je prvenstveno uključivala pružanje značajne humanitarne pomoći određenim državama. Shodno tome, tokom tog vremena, Turska je donirala čak 100.000 kineskih Sinovac vakcina Crnoj Gori.

TURSKA – NAJVEĆI DONATOR CRNOGORSKE VOJSKE

Da su nove vlasti u Crnoj Gori uspjele da uspostave veoma bliske spoljnopolitičke odnose sa zvaničnom Ankarom — i da je crnogorsko-turska saradnja u međuvremenu intenzivirana na različitim poljima — potvrdio je predsjednik Crne Gore, Jakov Milatović, tokom posjete Erdoğanu 2. decembra 2024. godine.

„Danas je Turska važan NATO saveznik i partner Crne Gore“, izjavio je Milatović tom prilikom, dodajući da je Turska jedan od „najvažnijih ekonomskih i strateških partnera Crne Gore, sa velikim razvojnim potencijalom“.

Tokom posjete Turskoj, Milatović je izrazio nadu da će 2025. godine biti potpisan sporazum o partnerstvu između dvije zemlje, uz uspostavljanje zajedničkog savjeta za koordinaciju međusobne saradnje.

Vojna saradnja između Crne Gore i Turske zasniva se na Okvirnom sporazumu o saradnji u vojnim oblastima obuke, tehnologije i nauke iz 2014. godine, Sporazumu o saradnji u oblasti odbrambene industrije iz 2017. godine, a posebno na Sporazumu o vojno-finansijskoj saradnji između dvije države iz 2019. godine. Prema ovom posljednjem sporazumu, Turska se obavezala da će postepeno izdvojiti 15 miliona eura Crnoj Gori između 2020. i 2024. godine za modernizaciju Oružanih snaga, „u skladu sa NATO standardima“. Ovo se prvenstveno odnosi na nabavku oružja i opreme proizvedene od strane turske odbrambene industrije. Pored Sporazuma iz 2019. godine, potpisan je i Dodatni protokol o finansijskoj pomoći Turske u iznosu od 500.000 eura za modernizaciju obuke Oružanih snaga u Crnoj Gori, što je prvenstveno uključivalo školovanje crnogorskih kadeta u Turskoj. Tako je Turska postala pojedinačno najveći donator crnogorske vojske. Poređenja radi, budžet Ministarstva odbrane Crne Gore za 2020. godinu iznosio je približno 50 miliona eura.

SLUČAJ BINALI ČAMGOZ

Trend sve intenzivnije i bliže saradnje između zvanične Podgorice i zvanične Ankare mogao se primijetiti i posljednjih godina kroz poznati slučaj Binali Çamgoza. On je turski državljanin, šiitski musliman i pripadnik kurdske etničke zajednice, koji je 2022. godine otvorio firmu u Budvi. Turska je od Crne Gore putem Interpola tražila njegovo izručenje od njegovog prvobitnog hapšenja te iste 2022. godine. Protiv njega je u Turskoj pokrenut krivični postupak za neka od najtežih krivičnih djela, kao što su organizovanje međunarodne kriminalne grupe i pokušaj ubistva gradonačelnika jednog od okruga u Izmiru povezanog sa Erdoğanovom strankom. U Crnoj Gori njegovo ime je povezivano sa članovima „škaljarskog“ klana. Navodno je sin Binali Çamgoza preminuo u turskom zatvoru, navodno zbog povreda koje su mu nanijeli zatvorski čuvari. Ministri pravde Kovač i Milović odbili su izručenje Çamgoza Turskoj, navodeći njegovo zdravstveno stanje (bio je paraplegičar dugi niz godina) i odsustvo garancija za pravično suđenje u Turskoj. Međutim, nakon posljednje rekonstrukcije Spajićeve vlade, Binali Çamgoz je izručen Turskoj 29. avgusta 2024. godine.

RAST DIREKTNIH INVESTICIJA

Od 2010. godine Crna Gora ima Sporazum o slobodnoj trgovini sa Turskom, koji je revidiran 2019. godine dodatnim Protokolom. Intenzitet ekonomske saradnje između dvije zemlje, posebno nakon 2020. godine, uvjerljivo pokazuje činjenica da je 2024. godine Turska — sa 99,6 miliona eura — postala treća zemlja po visini direktnih stranih investicija u Crnoj Gori, odmah poslije Srbije (118,2 miliona eura) i Rusije (100,2 miliona eura). Oštar porast turskih investicija u crnogorsku ekonomiju ilustruje činjenica da su 2019. godine turske direktne investicije iznosile samo 34,46 miliona eura.

Prema podacima iz jula 2024. godine, u Crnoj Gori je poslovalo ukupno 9.500 kompanija (u poređenju sa 6.000 prethodne godine) koje su osnovali turski biznismeni i preduzetnici, što čini jednu četvrtinu svih kompanija u stranom vlasništvu u zemlji. Većina njih je registrovana u Budvi i Podgorici, ali ima i onih sa sjedištem u Kotoru, Nikšiću i Baru. Turske kompanije su prvenstveno prisutne u građevinskom, turističkom i rudarskom sektoru. Najveće turske kompanije u Crnoj Gori uključuju: Turkish Airlines, Ziraat Bank, Net Montenegro, Zeren Group i Zeta Mine. Turski ambasador u Crnoj Gori najavio je prošle godine izgradnju industrijske zone — tehnoparka kao jednu od najvećih turskih investicija u zemlji.

Prema riječima premijera Spajića, „postoji ogroman potencijal za dalju ekonomsku saradnju sa Turskom, posebno u oblastima turizma, energetike, zdravstva, obrazovanja, transporta i poljoprivrede“.

VIŠE KOMPANIJA – VIŠE GRAĐANA

Povećanje broja turskih kompanija direktno je povezano sa porastom broja turskih državljana sa stalnim boravkom u Crnoj Gori, što je u skladu sa opštim trendom rasta stranog stanovništva u ovoj balkanskoj zemlji. Prema popisu stanovništva iz 2023. godine, u Crnoj Gori boravi 46.878 osoba sa stranim državljanstvom, uključujući 1.816 turskih državljana, koji uglavnom žive u Podgorici i Budvi.

Primjetan je i porast udjela turskih turista u ukupnom broju noćenja stranih posjetilaca u Crnoj Gori. U 2019. godini turski turisti su činili samo 0,9% od ukupnog broja noćenja stranih turista, dok je 2024. godine njihov udio porastao na 5,2%. Na osnovu ovog pokazatelja, turski turisti su se rangirali na četvrto mjesto među svim stranim turistima u Crnoj Gori, odmah iza turista iz Srbije (25,4%), Rusije (24,9%) i Bosne i Hercegovine (9,7%).

U cilju okupljanja turskih kompanija koje posluju u Crnoj Gori, 2023. godine otvorena je Turska privredna komora (TurCham). Značaj ovog događaja — i mjesta Turske u crnogorskom ekonomskom pejzažu — podvučen je činjenicom da su otvaranju kancelarije Turske privredne komore u Podgorici prisustvovali tadašnji premijer Abazović i turski ministar spoljnih poslova Fidan.

POPULARIZACIJA TURSKOG JEZIKA

Posebnu ulogu u međudržavnoj saradnji između Crne Gore i Turske ima Turska agencija za saradnju i koordinaciju (TIKA), koja je od otvaranja svoje kancelarije u Podgorici 2007. godine realizovala oko 500 razvojnih projekata vrijednih preko 20 miliona eura, u brojnim crnogorskim opštinama — posebno na sjeveru — prvenstveno u oblastima saobraćajne i administrativne infrastrukture, poljoprivrede, zdravstva, obrazovanja i kulture.

Kao dio svoje neo-otomanske spoljne politike, Turska koristi „obrazovanje i kulturu kao instrumente uticaja“ na Balkanu, uzimajući u obzir zajedničko kulturno nasljeđe. Prema mišljenju ruske orijentalistkinje Irine Svistunove, TIKA igra vodeću ulogu među mnogim turskim državnim strukturama zaduženim za „promovisanje turske kulture na Balkanu i jačanje veza sa etno-konfesionalnim manjinama“.

Popularizacija turskog jezika i kulture na Balkanu, prema Svistunovoj, sprovodi se i kroz mrežu Instituta „Junus Emre“, koji je otvorio kancelariju u Podgorici još 2014. godine. Prema podacima koje je turski ambasador u Crnoj Gori iznio u oktobru prošle godine, preko 450 crnogorskih građana završilo je univerzitetske studije u Turskoj uz pomoć turskih državnih stipendija. Osim toga, počevši od 2024. godine, turski jezik se može izabrati kao izborni predmet u svim školama na teritoriji Crne Gore.

BOŠNJAČKI I ISLAMSKI FAKTOR

Brojne činjenice ukazuju da je članovima Bošnjačke stranke data posebna uloga u crnogorsko-turskoj međudržavnoj saradnji. Njeni članovi u vladi Dritana Abazovića, kao i u vladi Milojka Spajića — nakon njene rekonstrukcije i ulaska Bošnjačke stranke u vladu u julu 2024. godine — koristili su svaku priliku da istaknu bliske veze između Bošnjačke stranke i Stranke pravde i razvoja (AKP) Recepa Tayyipa Erdoğana, kao i snažne odnose između dvije države.

Na primjer, 7. maja 2023. godine, na predizbornom skupu Erdoğanove Stranke pravde i razvoja (AKP) na aerodromu Atatürk u Istanbulu, prisustvovali su visoki funkcioneri Bošnjačke stranke koji su takođe obavljali visoke državne funkcije u Crnoj Gori: tadašnji ministar rada i socijalnog staranja Admir Adrović i državni sekretar u Ministarstvu odbrane Asmir Pepić. Njih je pratio Enes Husović, sin osnivača Bošnjačke stranke, Rafeta Husovića, koji je preminuo 2021. godine, a kojeg je Erdoğan u poruci saučešća opisao kao „brata“ i „lidera bošnjačke zajednice u Crnoj Gori“. Husovićev nasljednik na mjestu lidera Bošnjačke stranke, i u tom trenutku potpredsjednik Vlade Crne Gore i ministar kapitalnih investicija, Ervin Ibrahimović, učestvovao je 12. maja 2023. godine — dva dana prije turskih izbora — na velikom događaju koji je predvodio Recep Tayyip Erdoğan: otvaranju nove džamije u Istanbulu koja nosi ime po poznatom komandantu osmanske mornarice, Kapudan paši (admiralu) Hajredinu Barbarosi. Ibrahimović je tada izjavio za turske medije da „Bošnjaci iz Crne Gore podržavaju Erdoğana“.

ERDOĞANOVA ČESTITKA

U sklopu posjete Turskoj, Ibrahimović je takođe učestvovao na sastanku koji je organizovao predsjednik turskog parlamenta sa zvaničnim predstavnicima različitih balkanskih naroda koji se smatraju bliskim Turskoj. Osim toga, Ibrahimović je bio gost na svečanoj večeri koju su priredila bošnjačka udruženja u Turskoj.

U svojoj čestitki Erdoğanu povodom izborne pobjede 28. maja 2023. godine, Ibrahimović je, između ostalog, naglasio: „Bošnjaci u Crnoj Gori, svi građani Crne Gore i država Crna Gora su uvijek imali — i nastaviće da imaju — pouzdanog i iskrenog saveznika u Turskoj, ali ovaj savez, sa Vama kao predsjednikom, dobija dodatnu stabilnost i intenzitet“.

Bliskost između Bošnjačke stranke i Erdoğanove Stranke pravde i razvoja dodatno potvrđuje čestitka turskog ministra spoljnih poslova Hakana Fidana — jednog od Erdoğanovih najbližih saradnika — Bošnjačkoj stranci povodom izbornih rezultata postignutih na izborima u junu 2023. godine, kao i Fidanova podrška i čestitka Ibrahimoviću nakon njegove odluke da se pridruži Spajićevoj vladi.

DVA FAKTORA PREMA IBRAHIMOVIĆU

Interesantno je napomenuti da je frakcija Bošnjačke stranke — koja se protivila ulasku stranke u Spajićevu vladu (označenu kao „vlada Andrije Mandića“ i opisana kao „mješavina populizma i nacionalizma“, prim. aut.) — i koja je kasnije formirala Bošnjački demokratski pokret u avgustu prošle godine, uspostavila prve kontakte u Turskoj sa određenim predstavnicima crnogorske dijaspore i lokalnim zvaničnicima iz „kemalističke“ Republikanske narodne partije (CHP) koji su crnogorskog porijekla.

Jasan pokazatelj da će funkcioneri Bošnjačke stranke uvijek koristiti svoj položaj u Vladi Crne Gore — bez obzira na njen partijski sastav — za promovisanje i intenziviranje saradnje između Crne Gore i Turske, dao je predsjednik Bošnjačke stranke Ervin Ibrahimović u avgustu 2023. Naime, prva zemlja koju je izabrao da posjeti nakon preuzimanja funkcije potpredsjednika Vlade u Spajićevoj vladi i novog ministra vanjskih poslova Crne Gore bila je upravo Turska. Tokom razgovora sa svojim domaćinom, turskim ministrom spoljnih poslova Fidanom, Ibrahimović je posebno istakao dva faktora koja čine trenutne odnose Crne Gore i Turske izuzetno bliskim: Turska je „NATO saveznik“ Crne Gore, a danas u Turskoj živi „mnogo ljudi crnogorskog porijekla koji su lojalni Turskoj, ali imaju snažnu emocionalnu vezu sa Crnom Gorom“. Interesantno je da je ova ista dva faktora istakao i predsjednik Crne Gore Jakov Milatović tokom posjete Erdoğanu 2. decembra 2024. godine, kao ključne elemente koji doprinose razvoju međudržavnih odnosa između Crne Gore i Turske.

PORODIČNE VEZE

Ruska orijentalistkinja Irina Svistunova ističe da na odnose Turske sa balkanskim državama utiču ne samo turska nacionalna zajednica i muslimanske vjerske zajednice unutar određenih balkanskih zemalja, već i zajednice balkanskih migranata koji žive unutar same Turske. Neki turski demografi procjenjuju da čak 20% stanovništva Turske ima bliske ili daleke porodične veze sa Balkanom. Balkanski migranti čine velike i uticajne zajednice u Istanbulu, Bursi, Izmiru i Izmitu.

Dijaspora crnogorskih muslimana u Turskoj procjenjuje se na oko 100.000 ljudi, dok neke procjene idu i do 250.000. Uglavnom je sastavljena od migranata iz sjeverne Crne Gore, ali i sa područja današnjih opština Podgorica, Nikšić, Bar i Ulcinj. Ovi pojedinci su migrirali u Tursku uglavnom nakon Prvog balkanskog rata, Prvog svjetskog rata, Drugog svjetskog rata i tokom ranih 1990-ih. Iseljenici iz Crne Gore osnovali su 2013. godine „Udruženje za društvenu solidarnost i kulturu jugoslovensko-crnogorskih iseljenika“, koje je od tada preimenovano u „Udruženje Crna Gora-Karadag“. Pored ovog udruženja, prema podacima Uprave za dijasporu Crne Gore, crnogorska dijaspora u Turskoj je takođe organizovana kroz nekoliko drugih udruženja: „Bosna, Sandžak“ u Istanbulu, udruženje istog imena u Izmiru, „Udruženje iseljenika iz Crne Gore“ u Adani, udruženje „Moderne Sandžaklije“ u Istanbulu i nekoliko drugih.

BALKAN – DOM ZA TURKE

U skladu sa višedimenzionalnom prirodom neo-otomanizma — kao spoljnopolitičke doktrine Erdoğanove Turske — koja, prema riječima D. Tanaskovića, predstavlja „ideološki amalgam islamizma, turkizma i otomanskog imperijalizma“, važno je razlikovati bošnjački identitet kao etnički faktor od islama kao vjerskog faktora među elementima koji utiču na razvoj ukupnih odnosa između Crne Gore i Turske. Ovo je posebno relevantno jer je u Crnoj Gori islamska zajednica (124.668) brojnija od bošnjačke etničke zajednice (58.956), jer uključuje i značajnu albansku manjinu (30.978).

Kako Erdoğanova Turska gleda na Balkan — a samim tim i na Crnu Goru — kroz prizmu islama kao važne komponente neo-otomanizma, može se vidjeti u vrlo indikativnoj poruci Erdoğanovog bivšeg portparola i savjetnika za spoljnu politiku, İbrahima Kalına, koji od 2023. godine obavlja funkciju direktora Turske nacionalne obavještajne organizacije (MIT). U izjavi za Daily Sabah 2018. godine, Kalın je izjavio: „Otkako je Balkan postao dio velikog muslimanskog svijeta, Turci su ovaj region smatrali svojim domom“.

Koliki značaj moderna Turska pridaje islamskom faktoru na Balkanu, vidljivo je i iz državnog projekta Islam na Balkanu — dvojezičnog (turski i engleski) izdanja od pet tomova koje je 2016. godine objavila agencija TIKA, a koje uključuje članke istaknutih autora iz Turske i raznih balkanskih zemalja.

ERDOĞANU URUČENO PRIZNANJE HUSEIN PAŠA BOLJANIĆ

Islamska komponenta saradnje Turske sa Crnom Gorom simbolično je naglašena tokom Erdoğanove prve posjete Crnoj Gori, kada mu je Islamska zajednica Crne Gore uručila svoje najveće priznanje — nazvano po Husein paši Boljaniću, visokom osmanskom državniku (16. vijek) iz Boljanića kod Pljevalja. Obavljao je visoke administrativne funkcije od Hercegovine i Bosne do Male Azije i Egipta, a sagradio je poznatu Husein-pašinu džamiju u Pljevljima.

Osim toga, turska državna agencija TIKA finansirala je izgradnju ili obnovu brojnih džamija širom Crne Gore — u Baru, Rožajama, Podgorici, Karabuškom Polju kod Podgorice, Bioču kod Bijelog Polja, Ulcinju. Među islamskim vjerskim objektima podignutim u Crnoj Gori zahvaljujući finansijskoj podršci turske države, posebno mjesto zauzimaju Islamski kulturni centar i Selimija džamija u Baru, koji sa približno 4.000 kvadratnih metara predstavlja jedan od najvećih kompleksa te vrste na Balkanu. Ovaj kompleks je 2014. godine otvorio tadašnji potpredsjednik Vlade Turske, u prisustvu najviših zvaničnika Crne Gore. Interesantno je da je u Baru deset godina imam služio Adem Mustafić. On je 2016. godine poginuo u Siriji boreći se u redovima Islamske države Irak i Levant (ISIL).

U OČIMA SAVREMENOG TURČINA, BALKAN JE RUMELIJA

Prilikom analize sve aktivnijeg prisustva Turske u širem srpskom nacionalnom prostoru — koji uključuje i Crnu Goru — važno je uzeti u obzir sljedeće preporuke našeg najpoznatijeg orijentaliste i iskusnog diplomate, Darka Tanaskovića:

„Turska je država objektivno značajne snage i važnosti, posebno u regionalnim okvirima, tako da se bez njenog učešća i konstruktivne saradnje ne može postići trajna stabilnost i razvoj na Balkanu — posebno u šire shvaćenoj ekonomskoj sferi, ali i u političkoj. Međutim, da bi se osigurala ravnopravna realizacija sopstvenih nacionalnih i državnih interesa, partneri Turske na Balkanu moraju na adekvatan i dosljedan način uzeti u obzir neo-otomanski karakter motiva i ciljeva izražene angažovanosti Turske u regionu — koji je u očima mnogih savremenih Turaka još uvijek, prije svega, Rumelija.”

(D. Tanasković, Neo-otomanizam: Doktrina i spoljnopolitička praksa)”